Metafora

Metafora (yun. metaphora – koʻchirish) – maʼno koʻchishining keng tarqalgan turlaridan biri, narsa-hodisalar orasidagi oʻxshashlikka asoslanuvchi koʻchim turi, trop. M. mohiyatan yashirin oʻxshatish boʻlib, unda oʻxshatilayotgan narsa tilga olinmagani holda, uning maʼnosini oʻxshayotgan narsa (yaʼni uni ifodalayotgan soʻz) bildiradi. Albatta, bu oʻrinda oʻxshatilayotgan narsa-hodisalarning aynan oʻxshashligi talab qilinmaydi, balki ikki narsa-hodisaga xos belgilardan birortasi asos uchun olinadi. Deylik, “oltin kuz”, “oltin davr” birikmalarining birinchisida oʻxshatish asosi uchun “rang”, ikkinchisida esa “qimmat” olingan. Badiiy matndagi M.ning maʼnosi gʻoyat serqirra, chunki u kontekstdagi boshqa soʻzlar bilan birga mazmuniy butunlikni tashkil qilar ekan, ular bilan aloqada hosil boʻlgan assotsiatsiyalar tufayli maʼno diapazonini kengaytiradi. Mas., matndan ajratib olingan holda “suv sindi” birikmasining maʼnosi juda xira, uning M. ekanligini idrok qilish uchun aqlni zoʻriqtirish talab etiladi. Biroq R.Parfining “Suv ostida yaltiraydi tosh, Xarsanglarda sinadi suvlar” satrlarida badiiy matn kontekstidagi birikma maʼnosi yorqin namoyon. “Suv sinishi” uchun uning oynaga oʻxshatilishi zarur, lekin sheʼrda suv oynaga oʻxshatilgan emas. Shunga qaramay, assotsiativ aloqalar asosida “ostida yaltiragan tosh” koʻrinadigan darajada tiniq suvni oynaga oʻxshata olamiz va shuning uchun ham uning “sinishi” tabiiy koʻrinadi. Shoirning “Derazamga uriladi qor, Jaranglaydi jarangsiz kumush” satrlarida M.ning maʼno assotsiatsiyalari yanada kengroq. Rang oʻxshashligi asosida qorni kumushga oʻxshatish sheʼriyatda ancha keng qoʻllanadi. Biroq bu R.Parfi uchun tayanch nuqta, xolos, undan turtki olib boshqa assotsiatsiyalar uygʻotiladi: “jaranglaydi, jarangsiz” soʻzlari metonimik asosda “kumush tanga”larni tasavvurga keltiradi va qor yogʻishi “kumush tangalarning sochilishi”ga oʻxshatilayotgani ayon boʻladi. Yaʼni lirik qahramon nazdida goʻyo kimdir xayr-ehson qilib tanga sochayotgandek. Lirik qahramon “qor yogʻishi toʻkinlik, barakotdan nishona” deb biluvchi xalq vakili ekani eʼtiborga olinsa, uning ayni damdagi kechinmalarini his etish mumkin boʻladi. Bu oʻrinda M.ning voqe boʻlishini taʼminlayotgan assotsiatsiyalar zanjirini mana bu tarzda ifodalash mumkin: kumush (qor, rang oʻxshashligi) – jarang (tanga, aloqadorlik asosida) – “tanga sochish” (saxovat) – qor yogʻishi (yaratganning saxovati, baraka yogʻilishi). Demak, leksik M.ning maʼnosi bir soʻz doirasida anglashilishi mumkin va u nominativ (atash) funksiya bajaradi, badiiy M.ning funksiyasi esa atashdan ancha keng, u matndagi boshqa soʻzlarning maʼnolari taʼsirida mazmunini kengaytiradi va estetik funksiya bajaradi. Mas., leksik M. sifatida “bahor” – yoshlik, “kuzak” – yetuklik, “kuz” – keksalik maʼnolarida ishlatilishi mumkin, yaʼni uchala holda ham M. inson umrining bir bosqichini boshqa soʻz bilan ataydi, xolos. I.Mirzoning “Kuzagimga xush boʻy bergan bahorim” misrasidagi M.lar alohida holda emas, bir butunligida muhim: ular yetuklik pallasi navqiron goʻzalga koʻngil qoʻygan kishi kechinmalarini ifodalaydi, obraz yaratadi. Bu kabi hollarda yoyiq M. haqida gapiriladi, yaʼni butun boshli jumla yoki matnning yirikroq boʻlagi doirasida voqe boʻluvchi obraz nazarda tutiladi. Albatta, bu oʻrinda M.ni endi koʻchim turi deb boʻlmaydi, unga obrazlilikning bir koʻrinishi sifatida qarash toʻgʻriroq. Adabiyotshunoslikda bir narsa-hodisaning mohiyatini ikkinchi bir narsa-hodisa orqali ochish metaforiklik, shu asosga qurilgan obrazni metaforik obraz deb yuritiladi(q. obraz).

Метафора (юн. metaphora – кўчириш) – маъно кўчишининг кенг тарқалган турларидан бири, нарса-ҳодисалар орасидаги ўхшашликка асосланувчи кўчим тури, троп. М. моҳиятан яширин ўхшатиш бўлиб, унда ўхшатилаётган нарса тилга олинмагани ҳолда, унинг маъносини ўхшаётган нарса (яъни уни ифодалаётган сўз) билдиради. Албатта, бу ўринда ўхшатилаётган нарса-ҳодисаларнинг айнан ўхшашлиги талаб қилинмайди, балки икки нарса-ҳодисага хос белгилардан бирортаси асос учун олинади. Дейлик, “олтин куз”, “олтин давр” бирикмаларининг биринчисида ўхшатиш асоси учун “ранг”, иккинчисида эса “қиммат” олинган. Бадиий матндаги М.нинг маъноси ғоят серқирра, чунки у контекстдаги бошқа сўзлар билан бирга мазмуний бутунликни ташкил қилар экан, улар билан алоқада ҳосил бўлган ассоциациялар туфайли маъно диапазонини кенгайтиради. Мас., матндан ажратиб олинган ҳолда “сув синди” бирикмасининг маъноси жуда хира, унинг М. эканлигини идрок қилиш учун ақлни зўриқтириш талаб этилади. Бироқ Р.Парфининг “Сув остида ялтирайди тош, Харсангларда синади сувлар” сатрларида бадиий матн контекстидаги бирикма маъноси ёрқин намоён. “Сув синиши” учун унинг ойнага ўхшатилиши зарур, лекин шеърда сув ойнага ўхшатилган эмас. Шунга қарамай, ассоциатив алоқалар асосида “остида ялтираган тош” кўринадиган даражада тиниқ сувни ойнага ўхшата оламиз ва шунинг учун ҳам унинг “синиши” табиий кўринади. Шоирнинг “Деразамга урилади қор, Жаранглайди жарангсиз кумуш” сатрларида М.нинг маъно ассоциациялари янада кенгроқ. Ранг ўхшашлиги асосида қорни кумушга ўхшатиш шеъриятда анча кенг қўлланади. Бироқ бу Р.Парфи учун таянч нуқта, холос, ундан туртки олиб бошқа ассоциациялар уйғотилади: “жаранглайди, жарангсиз” сўзлари метонимик асосда “кумуш танга”ларни тасаввурга келтиради ва қор ёғиши “кумуш тангаларнинг сочилиши”га ўхшатилаётгани аён бўлади. Яъни лирик қаҳрамон наздида гўё кимдир хайр-эҳсон қилиб танга сочаётгандек. Лирик қаҳрамон “қор ёғиши тўкинлик, баракотдан нишона” деб билувчи халқ вакили экани эътиборга олинса, унинг айни дамдаги кечинмаларини ҳис этиш мумкин бўлади. Бу ўринда М.нинг воқе бўлишини таъминлаётган ассоциациялар занжирини мана бу тарзда ифодалаш мумкин: кумуш (қор, ранг ўхшашлиги) – жаранг (танга, алоқадорлик асосида) – “танга сочиш” (саховат) – қор ёғиши (яратганнинг саховати, барака ёғилиши). Демак, лексик М.нинг маъноси бир сўз доирасида англашилиши мумкин ва у номинатив (аташ) функция бажаради, бадиий М.нинг функцияси эса аташдан анча кенг, у матндаги бошқа сўзларнинг маънолари таъсирида мазмунини кенгайтиради ва эстетик функция бажаради. Мас., лексик М. сифатида “баҳор” – ёшлик, “кузак” – етуклик, “куз” – кексалик маъноларида ишлатилиши мумкин, яъни учала ҳолда ҳам М. инсон умрининг бир босқичини бошқа сўз билан атайди, холос. И.Мирзонинг “Кузагимга хуш бўй берган баҳорим” мисрасидаги М.лар алоҳида ҳолда эмас, бир бутунлигида муҳим: улар етуклик палласи навқирон гўзалга кўнгил қўйган киши кечинмаларини ифодалайди, образ яратади. Бу каби ҳолларда ёйиқ М. ҳақида гапирилади, яъни бутун бошли жумла ёки матннинг йирикроқ бўлаги доирасида воқе бўлувчи образ назарда тутилади. Албатта, бу ўринда М.ни энди кўчим тури деб бўлмайди, унга образлиликнинг бир кўриниши сифатида қараш тўғрироқ. Адабиётшуносликда бир нарса-ҳодисанинг моҳиятини иккинчи бир нарса-ҳодиса орқали очиш метафориклик, шу асосга қурилган образни метафорик образ деб юритилади(қ. образ).