Metod

Metod (yun. methodos – tadqiq usuli) – 1) ijodiy metod; marksistik estetikaning asosiy kategoriyalaridan biri, XX asrning 20-yillaridan keng ommalashgan va maʼnosi oʻzgarib borgan termin. 30 – 40-yillar adabiyotshunosligida adabiyot va sanʼatdagi hayotni badiiy aks ettirishning asosiy tamoyillari M. deb yuritilib, ikkita – realistik va norealistik ijodiy metodlar mavjud deb hisoblangan. Keyinroq M. deganda badiiy asarning gʻoyaviy mazmuni bilan bogʻliq boʻlgan hayot materialini tanlash, badiiy idrok etish va baholash prinsiplari tushunila boshlangan. Yaʼni bunda M. badiiy tafakkur tarzi sifatida tushunilib, ijodkor eʼtiborini voqelikning u yoki bu qirralariga qaratishi, tipiklashtirishi va baholashida namoyon boʻluvchi hodisa sanalgan. Keyingi maʼno koʻchishi adabiyotning mafkura quroliga aylanishini ilmiy asoslash jarayonida amalga oshgan va mafkuralashgan shoʻro adabiyotshunosligida M. tushunchasiga oʻta muhim ahamiyat berilgan. Terminning keyingi maʼnoda qoʻllanishi badiiy ijoddagi ikki muhim unsur – metod va uslubni alohida kategoriyalar sifatida tushunishga imkon bergan. Bunda badiiy tafakkur tarzini anglatuvchi M.ga gnoseologik (yaʼni badiiy bilish bilan bogʻliq), uslubga esa antropologik (yaʼni ijodkor shaxsi bilan bogʻliq) kategoriya sifatida qaraladi (q. uslub). Adabiyotshunoslikda M. terminini bu maʼnoda qoʻllashda ham turlichaliklar bor. Jumladan, romantizm, realizm, tanqidiy realizm, sotsialistik realizm kabilar ijodiy M. sifatida koʻrsatilsa, klassitsizm baʼzan M., baʼzan esa adabiy yoʻnalish sifatida koʻrsatiladi. Holbuki, klassitsizmda ham oʻziga xos hayot materialini tanlash, badiiy idrok etish va baholash prinsiplari mavjud boʻlib, bu jihatdan u bemalol M. sanalishi mumkin. Hozirgi adabiyotshunoslikda ijodiy M. termini qoʻllanishda passivlashdi; 2) tadqiqot usuli. Bu maʼnoda M. badiiy asar va adabiy jarayonni tadqiq etish tamoyillari va usullarini bildiradi: biografik metod, qiyosiy metod, sotsiologik metod va h.

Метод (юн. methodos – тадқиқ усули) – 1) ижодий метод; марксистик эстетиканинг асосий категорияларидан бири, ХХ асрнинг 20-йилларидан кенг оммалашган ва маъноси ўзгариб борган термин. 30 – 40-йиллар адабиётшунослигида адабиёт ва санъатдаги ҳаётни бадиий акс эттиришнинг асосий тамойиллари М. деб юритилиб, иккита – реалистик ва нореалистик ижодий методлар мавжуд деб ҳисобланган. Кейинроқ М. деганда бадиий асарнинг ғоявий мазмуни билан боғлиқ бўлган ҳаёт материалини танлаш, бадиий идрок этиш ва баҳолаш принциплари тушунила бошланган. Яъни бунда М. бадиий тафаккур тарзи сифатида тушунилиб, ижодкор эътиборини воқеликнинг у ёки бу қирраларига қаратиши, типиклаштириши ва баҳолашида намоён бўлувчи ҳодиса саналган. Кейинги маъно кўчиши адабиётнинг мафкура қуролига айланишини илмий асослаш жараёнида амалга ошган ва мафкуралашган шўро адабиётшунослигида М. тушунчасига ўта муҳим аҳамият берилган. Терминнинг кейинги маънода қўлланиши бадиий ижоддаги икки муҳим унсур – метод ва услубни алоҳида категориялар сифатида тушунишга имкон берган. Бунда бадиий тафаккур тарзини англатувчи М.га гносеологик (яъни бадиий билиш билан боғлиқ), услубга эса антропологик (яъни ижодкор шахси билан боғлиқ) категория сифатида қаралади (қ. услуб). Адабиётшуносликда М. терминини бу маънода қўллашда ҳам турличаликлар бор. Жумладан, романтизм, реализм, танқидий реализм, социалистик реализм кабилар ижодий М. сифатида кўрсатилса, классицизм баъзан М., баъзан эса адабий йўналиш сифатида кўрсатилади. Ҳолбуки, классицизмда ҳам ўзига хос ҳаёт материалини танлаш, бадиий идрок этиш ва баҳолаш принциплари мавжуд бўлиб, бу жиҳатдан у бемалол М. саналиши мумкин. Ҳозирги адабиётшуносликда ижодий М. термини қўлланишда пассивлашди; 2) тадқиқот усули. Бу маънода М. бадиий асар ва адабий жараённи тадқиқ этиш тамойиллари ва усулларини билдиради: биографик метод, қиёсий метод, социологик метод ва ҳ.