Metonimiya

Metonimiya (yun. metonymia – qayta nomlash, boshqa narsa orqali atash) – maʼno koʻchishining keng tarqalgan turlaridan biri, koʻchimning narsa-hodisalar orasidagi aloqadorlikka asoslanuvchi turi. Narsa-hodisalar orasidagi aloqadorlik turlicha koʻrinishlarda namoyon boʻladi: narsa-hodisa, holat yoki harakat bilan ular egallagan joy (“stadion hayqirdi”, “butun shahar qatnashdi”), vaqt (“ogʻir kun”, “omadli yil”); harakat bilan u amalga oshiriladigan vosita (“achchiq til”); narsa va uning egasi, yaratuvchisi (“Fuzuliyni oʻqimoq); narsa va u yasalgan modda, xom ashyo (“barmoqlari toʻla tilla”); ruhiy holat, xususiyat va uning tashqi belgisi (“koʻz yummoq”) va h. Badiiy adabiyotda, ayniqsa, metaforik tafakkur yetakchilik qilayotgan zamonaviy adabiyotda M. metaforaga nisbatan kam uchraydi, zero, estetik funksiyadorligi jihatidan u metaforadan quyiroq turadi. Shunday boʻlsa-da, badiiy matnda metafora bilan yondosh qoʻllangan holda u katta badiiy samara beradi, fikrni loʻnda va taʼsirli ifodalashga xizmat qiladi. Mas.: A.Oripovning “Faryod chekkanim yoʻq el ichra taqir, Oʻch ham olganim yoʻq na qalamimdan” satrlarida vosita orqali jarayon nazarda tutiladi va u “oʻch olmoq” metaforasi bilan birga qoʻllanadi. Bu ikkisi birlikda “butun vujudim bilan ijodga berilib, gʻamlarimni unutishga harakat qilmadim”, degan maʼnoni ifodalaydi va, muhimi, shu mazmunni obrazli, taʼsirli ifodalashga xizmat qiladi. U.Azimning: “Koʻzlarini ochib-yumar Mitti qushcha – yarador. Falak, unga najot yubor, Oʻlim, boʻlma xaridor”, – satrlarida joy M.si qoʻllangan: “falak” soʻzi tafakkurimizda oʻrinlashgan ishonch asosida “Yaratgan”ni anglatadi. Baʼzi hollarda metafora va M.ning qorishiq holda voqe boʻlishi, birgina soʻzning ham metonimik, ham metaforik asosdagi koʻchma maʼnolari ishlatilishi mumkin. Mas., Sh.Rahmonning quyidagi sheʼrida shu hol kuzatiladi:

Xazonga aylandi kunlarim...

Motamda turganday boqaman.

Fasllar toʻqnashgan lahzada

xazonlar toʻpini yoqaman.

Koʻzlarim achishar bexosdan

yuragim, qoʻllarim titraydi.

Alanga olmaydi kunlarim,

tutaydi, oh, muncha tutaydi.

Sheʼrning lirik qahramoni – kechmishini sarhisob qilayotgan, oʻtgan kunlaridan qoniqmaslik hissini tuyayotgan odam: u “xazon”da metonimik asosda kuzni (matnda yoʻq “kuz” soʻzi “umr kuzi”iga ham ishora qiladi), metaforik asosda esa oʻtgan, hayot daraxtidan goʻyo uzilib tushgan kunlarini koʻradi. Sheʼrning kayfiyatini his qilishda, uni tushunishda “xazon” yetakchi ahamiyat kasb etadi, goʻyo kalit vazifasini bajaradi. Shunga oʻxshash, X.Davronning “Qarshida deraza soʻylaydi ertak, Unda ikki soya – baxtiyor malul” satrlarida ham yolgʻiz ayol ruhiyatini ochishda M.dan mohirona foydalanilgan va unda ham M. metafora bilan birga qoʻllangan. Derazadagi “ikki soya” – yolgʻiz ayolga armon boʻlgan sokin oilaviy hayot va shu armon tufayli deraza unga ertak soʻylayotgandek boʻladi. Har ikki holda ham adabiyotshunosni M.ning nominativ funksiyasi emas, uning badiiy-estetik funksiyasi – lirik subyektlarning kechinmasini obrazli ifodalashga, ularning obrazini yaratishga xizmat qilayotgani qiziqtirishi lozim.

Метонимия (юн. metonymia – қайта номлаш, бошқа нарса орқали аташ) – маъно кўчишининг кенг тарқалган турларидан бири, кўчимнинг нарса-ҳодисалар орасидаги алоқадорликка асосланувчи тури. Нарса-ҳодисалар орасидаги алоқадорлик турлича кўринишларда намоён бўлади: нарса-ҳодиса, ҳолат ёки ҳаракат билан улар эгаллаган жой (“стадион ҳайқирди”, “бутун шаҳар қатнашди”), вақт (“оғир кун”, “омадли йил”); ҳаракат билан у амалга ошириладиган восита (“аччиқ тил”); нарса ва унинг эгаси, яратувчиси (“Фузулийни ўқимоқ); нарса ва у ясалган модда, хом ашё (“бармоқлари тўла тилла”); руҳий ҳолат, хусусият ва унинг ташқи белгиси (“кўз юммоқ”) ва ҳ. Бадиий адабиётда, айниқса, метафорик тафаккур етакчилик қилаётган замонавий адабиётда М. метафорага нисбатан кам учрайди, зеро, эстетик функциядорлиги жиҳатидан у метафорадан қуйироқ туради. Шундай бўлса-да, бадиий матнда метафора билан ёндош қўлланган ҳолда у катта бадиий самара беради, фикрни лўнда ва таъсирли ифодалашга хизмат қилади. Мас.: А.Ориповнинг “Фарёд чекканим йўқ эл ичра тақир, Ўч ҳам олганим йўқ на қаламимдан” сатрларида восита орқали жараён назарда тутилади ва у “ўч олмоқ” метафораси билан бирга қўлланади. Бу иккиси бирликда “бутун вужудим билан ижодга берилиб, ғамларимни унутишга ҳаракат қилмадим”, деган маънони ифодалайди ва, муҳими, шу мазмунни образли, таъсирли ифодалашга хизмат қилади. У.Азимнинг: “Кўзларини очиб-юмар Митти қушча – ярадор. Фалак, унга нажот юбор, Ўлим, бўлма харидор”, – сатрларида жой М.си қўлланган: “фалак” сўзи тафаккуримизда ўринлашган ишонч асосида “Яратган”ни англатади. Баъзи ҳолларда метафора ва М.нинг қоришиқ ҳолда воқе бўлиши, биргина сўзнинг ҳам метонимик, ҳам метафорик асосдаги кўчма маънолари ишлатилиши мумкин. Мас., Ш.Раҳмоннинг қуйидаги шеърида шу ҳол кузатилади:

Хазонга айланди кунларим...

Мотамда тургандай боқаман.

Фасллар тўқнашган лаҳзада

хазонлар тўпини ёқаман.

Кўзларим ачишар бехосдан

юрагим, қўлларим титрайди.

Аланга олмайди кунларим,

тутайди, оҳ, мунча тутайди.

Шеърнинг лирик қаҳрамони – кечмишини сарҳисоб қилаётган, ўтган кунларидан қониқмаслик ҳиссини туяётган одам: у “хазон”да метонимик асосда кузни (матнда йўқ “куз” сўзи “умр кузи”ига ҳам ишора қилади), метафорик асосда эса ўтган, ҳаёт дарахтидан гўё узилиб тушган кунларини кўради. Шеърнинг кайфиятини ҳис қилишда, уни тушунишда “хазон” етакчи аҳамият касб этади, гўё калит вазифасини бажаради. Шунга ўхшаш, Х.Давроннинг “Қаршида дераза сўйлайди эртак, Унда икки соя – бахтиёр малул” сатрларида ҳам ёлғиз аёл руҳиятини очишда М.дан моҳирона фойдаланилган ва унда ҳам М. метафора билан бирга қўлланган. Деразадаги “икки соя” – ёлғиз аёлга армон бўлган сокин оилавий ҳаёт ва шу армон туфайли дераза унга эртак сўйлаётгандек бўлади. Ҳар икки ҳолда ҳам адабиётшуносни М.нинг номинатив функцияси эмас, унинг бадиий-эстетик функцияси – лирик субъектларнинг кечинмасини образли ифодалашга, уларнинг образини яратишга хизмат қилаётгани қизиқтириши лозим.