Montaj

Montaj (fr. montage – yigʻmoq) – kino sanʼatidan oʻzlashtirilgan termin, turli makon va zamonda kechgan voqealar tasvirining bir-biriga toʻgʻridan-toʻgʻri ulanishini anglatadi. Kinoning rivojlanishi, uning soʻz sanʼatiga taʼsiri natijasi oʻlaroq, M. adabiyotda ham kompozitsion usullardan biri sifatida keng qoʻllana boshladi. Aslida, M.ga xos ayrim xususiyatlar, jumladan, voqeaband asarda turli makon va zamonda kechib, bir-birining uzviy davomi boʻlmagan va bir-biriga faqat mazmunangina bogʻlangan voqea(epizod)larning tasvirlanishi adabiyotda eskidan mavjud edi. Kino sanʼatida M. usuli yanada rivoj topdi, natijada soʻz sanʼatida ham uning imkoniyatlaridan kengroq foydalanila boshlandi. Endilikda epik asarlarda bir qarashda bir-biriga bogʻliq boʻlmagan voqea (epizod)larni alohida, oʻz holicha mustaqildek joylashtirish ham mumkin boʻlayotirki, sirtdan aloqasizdek koʻringan bu parchalar badiiy niyat, gʻoya asosida bir butunlikni hosil qiladi. Oʻzbek adabiyotida M.ning bu xili ilk bor Gʻ.Gʻulomning “Netay” qissasida sinab koʻrilgan boʻlsa, uning yaxshi namunalaridan biri sifatida Ch.Aytmatovning “Qiyomat” romanini koʻrsatish mumkin. Har ikki asarda ham qismlarning shakliy bogʻlanishi shartli va ancha zaif, shunga qaramay, ular konseptual asosda bir butunga birikadi.

Монтаж (фр. montage – йиғмоқ) – кино санъатидан ўзлаштирилган термин, турли макон ва замонда кечган воқеалар тасвирининг бир-бирига тўғридан-тўғри уланишини англатади. Кинонинг ривожланиши, унинг сўз санъатига таъсири натижаси ўлароқ, М. адабиётда ҳам композицион усуллардан бири сифатида кенг қўллана бошлади. Аслида, М.га хос айрим хусусиятлар, жумладан, воқеабанд асарда турли макон ва замонда кечиб, бир-бирининг узвий давоми бўлмаган ва бир-бирига фақат мазмунангина боғланган воқеа(эпизод)ларнинг тасвирланиши адабиётда эскидан мавжуд эди. Кино санъатида М. усули янада ривож топди, натижада сўз санъатида ҳам унинг имкониятларидан кенгроқ фойдаланила бошланди. Эндиликда эпик асарларда бир қарашда бир-бирига боғлиқ бўлмаган воқеа (эпизод)ларни алоҳида, ўз ҳолича мустақилдек жойлаштириш ҳам мумкин бўлаётирки, сиртдан алоқасиздек кўринган бу парчалар бадиий ният, ғоя асосида бир бутунликни ҳосил қилади. Ўзбек адабиётида М.нинг бу хили илк бор Ғ.Ғуломнинг “Нетай” қиссасида синаб кўрилган бўлса, унинг яхши намуналаридан бири сифатида Ч.Айтматовнинг “Қиёмат” романини кўрсатиш мумкин. Ҳар икки асарда ҳам қисмларнинг шаклий боғланиши шартли ва анча заиф, шунга қарамай, улар концептуал асосда бир бутунга бирикади.