Motiv

Motiv (lot. moveo – harakatlantiraman) – musiqashunoslikdan oʻzlashtirilgan termin. M. musiqada asarning eng kichik shakl birligi sanalib, asar uning aynan takrorlanishi (shuningdek, oʻzgartirilishi yoki zid M.lar kiritish) asosida rivojlanadi. Adabiyotshunoslikda M. termini turlicha maʼnolarda qoʻllanadi. Jumladan, voqeaband asarlarda M. syujet sxemasi (mas., qahramon bandi etiladi, unga biron-bir qiz yordam beradi; oʻgay ona va mushtipar soliha qiz; qahramon kimsasiz yetimlikdan yuksak martabaga yetadi; qahramon otasini tanimaydi, favqulodda vaziyatda unga duch keladi va h.) yoki biron bir narsa (mas., koʻzgu, tumor), holat (mas., tush koʻrish, arvoh bilan suhbat, oʻzini tanitmay yurish), obraz (dono vazir, vafodor doʻst, raqib) kabi qator koʻrinishlarda voqe boʻladi. M.ga xos muhim jihatlardan biri muayyan turgʻunlikka egalikdir. Yaʼni M.lar yarim tayyor holda olinadi: mavjud M.lar aynan emas, oʻzak saqlab qolingani holda yozuvchining badiiy fantaziya imkoniyati va ijodiy niyatidan kelib chiqib turli variantlarda talqin etiladi. Mas., “Alpomish”dagi Qorajon, “Farhod va Shirin”dagi Shopur, “Oʻtgan kunlar”dagi usta Olim – bari doʻst motivining turli variantlari boʻlib, ular asar syujetidagi funksiyalari, badiiy konsepsiyani ifodalashda tutgan oʻrni jihatidan farqlanadi. Lirikada ham M.lar keng oʻrin tutadi. Xususan, anʼanaviy tarzda ishlatiluvchi “oshiq – yor – agʻyor”, “kutayotgan oshiq – kelmagan yor”, “borligʻini tutgan oshiq – beparvo yor” singari qator lirik syujet M.lari turli variantlarda qoʻllanib, lirik qahramonning turfa oʻy-hislarini loʻnda va taʼsirli ifodalashga xizmat qiladi. Shuningdek, bir shoir ijodi yoki bir davrda yashagan shoirlar ijodi doirasida takrorlanuvchi poetik obrazlar M.-obrazlar sanaladi. Mas., Choʻlpon sheʼriyatida “yoʻlchi”, “yoʻl”, “yulduz” poetik obrazlari juda koʻp qoʻllangan boʻlib, ular Elbek, Botu, Oybek, U.Nosir asarlarida ham tez-tez uchraydi. Shu oʻrinda M.larning tagmaʼnoga ishora qilish funksiyasini ham taʼkidlash joiz. Jumladan, “yoʻl”, “yoʻlchi”, “yulduz” motivlari ijtimoiy mazmunga (“yoʻl” – kurash, “yoʻlchi” – kurashchi, “yulduz” – maqsad) ishora qiladi. Poetik M.lar mazmun jihatidan muayyan “uya”ni tashkil qiladi, “uya”dagi M.lar matnda aksar hollarda birga qoʻllanadi yoki nazarda tutiladi (mas., “qush” M.i hamisha “parvoz”ni nazarda tutgan holda anglanadi). Tildagi soʻzlar kabi M.lar maʼno jihatidan kengayib yo torayishi, baʼzan esa tamomila oʻzgarib borishi mumkin. Mas., mumtoz sheʼriyatda “yor” – Haq, “oshiq” – Haq yoʻlidagi soʻfiy, “visol” – Haqqa yetish maʼnolarini bergan boʻlsa, Choʻlpon sheʼriyatida ular ijtimoiy mazmun kasb etadi: “yor” – erk, istiqlol, “oshiq” – erk va istiqlol yoʻlidagi kurashchi, “visol” – maqsadga erishish.

Мотив (лот. moveo – ҳаракатлантираман) – мусиқашуносликдан ўзлаштирилган термин. М. мусиқада асарнинг энг кичик шакл бирлиги саналиб, асар унинг айнан такрорланиши (шунингдек, ўзгартирилиши ёки зид М.лар киритиш) асосида ривожланади. Адабиётшуносликда М. термини турлича маъноларда қўлланади. Жумладан, воқеабанд асарларда М. сюжет схемаси (мас., қаҳрамон банди этилади, унга бирон-бир қиз ёрдам беради; ўгай она ва муштипар солиҳа қиз; қаҳрамон кимсасиз етимликдан юксак мартабага етади; қаҳрамон отасини танимайди, фавқулодда вазиятда унга дуч келади ва ҳ.) ёки бирон бир нарса (мас., кўзгу, тумор), ҳолат (мас., туш кўриш, арвоҳ билан суҳбат, ўзини танитмай юриш), образ (доно вазир, вафодор дўст, рақиб) каби қатор кўринишларда воқе бўлади. М.га хос муҳим жиҳатлардан бири муайян турғунликка эгаликдир. Яъни М.лар ярим тайёр ҳолда олинади: мавжуд М.лар айнан эмас, ўзак сақлаб қолингани ҳолда ёзувчининг бадиий фантазия имконияти ва ижодий ниятидан келиб чиқиб турли вариантларда талқин этилади. Мас., “Алпомиш”даги Қоражон, “Фарҳод ва Ширин”даги Шопур, “Ўтган кунлар”даги уста Олим – бари дўст мотивининг турли вариантлари бўлиб, улар асар сюжетидаги функциялари, бадиий концепцияни ифодалашда тутган ўрни жиҳатидан фарқланади. Лирикада ҳам М.лар кенг ўрин тутади. Хусусан, анъанавий тарзда ишлатилувчи “ошиқ – ёр – ағёр”, “кутаётган ошиқ – келмаган ёр”, “борлиғини тутган ошиқ – бепарво ёр” сингари қатор лирик сюжет М.лари турли вариантларда қўлланиб, лирик қаҳрамоннинг турфа ўй-ҳисларини лўнда ва таъсирли ифодалашга хизмат қилади. Шунингдек, бир шоир ижоди ёки бир даврда яшаган шоирлар ижоди доирасида такрорланувчи поэтик образлар М.-образлар саналади. Мас., Чўлпон шеъриятида “йўлчи”, “йўл”, “юлдуз” поэтик образлари жуда кўп қўлланган бўлиб, улар Элбек, Боту, Ойбек, У.Носир асарларида ҳам тез-тез учрайди. Шу ўринда М.ларнинг тагмаънога ишора қилиш функциясини ҳам таъкидлаш жоиз. Жумладан, “йўл”, “йўлчи”, “юлдуз” мотивлари ижтимоий мазмунга (“йўл” – кураш, “йўлчи” – курашчи, “юлдуз” – мақсад) ишора қилади. Поэтик М.лар мазмун жиҳатидан муайян “уя”ни ташкил қилади, “уя”даги М.лар матнда аксар ҳолларда бирга қўлланади ёки назарда тутилади (мас., “қуш” М.и ҳамиша “парвоз”ни назарда тутган ҳолда англанади). Тилдаги сўзлар каби М.лар маъно жиҳатидан кенгайиб ё торайиши, баъзан эса тамомила ўзгариб бориши мумкин. Мас., мумтоз шеъриятда “ёр” – Ҳақ, “ошиқ” – Ҳақ йўлидаги сўфий, “висол” – Ҳаққа етиш маъноларини берган бўлса, Чўлпон шеъриятида улар ижтимоий мазмун касб этади: “ёр” – эрк, истиқлол, “ошиқ” – эрк ва истиқлол йўлидаги курашчи, “висол” – мақсадга эришиш.