Motivirovka

Motivirovka (fr. motiver – asoslash, dalillash) – adabiy asarda tasvirlanayotgan voqea-hodisalar, personajlarning xatti-harakatlari, his-tuygʻu va gap-soʻzlarini badiiy asoslash. Adabiyot taraqqiyotining ilk bosqichlarida M.ning zarurati boʻlmagan, unda muayyan hodisalar, qahramonlar taqdiridagi burilishlar, konkret hayotiy holat va sh.k.lar ilohiy, gʻayritabiiy kuchlar aralashuvi bilan izohlangan. Realistik tendensiyalarning kuchayib borishi bilan adabiyotda M.ning ahamiyati ham ortib borgan. Dunyoni badiiy idrok etish va tushuntirishga intilgan realistik adabiyotda M. hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi: realistik asardagi har bir voqea, personajlar xatti-harakati, his-tuygʻu yoki gap-soʻzlari badiiy asoslanadi, yaʼni oʻzining ijtimoiy-tarixiy, maʼnaviy-psixologik va sh.k. omillariga ega boʻladi va shu bois ularni mantiqan izohlash mumkin. Mas., Choʻlpon “Qor qoʻynida lola” hikoyasida Samandar akaning Eshon sovchilariga “Bir qizimiz boʻlsa, hazrat eshonimizgʻa tutdik...” deya javob berishini puxta dalillashga intiladi. Buning uchun avval muallif xarakteristikasida “ot chiqargʻon savdogar” Samandar akaning singani va eshonga qoʻl berib, “soʻfi boʻlib qolgʻon”i, yaʼni personaj hayotidagi burilish, omadsizlik unga kuchli ruhiy taʼsir qilgani aytiladi. Keyin “eshonnikida katta va qizgʻin zikr boʻlgan”i, nazr-niyoz berish marosimida Samandar aka oʻzi tushib qolgan ahvoldan nechogʻli ezilgani, shu asno soʻfining “Ha, boy aka, nazrdan darak bormi?” deya tagdor mazaxlashidan ogʻringan nafs toʻlgʻonishlari, alamli oʻylari tasvirlanadi. Nihoyat, uyiga qaytib, eshondan sovchilar kelganini eshitadi va “Bir qizimiz boʻlsa, hazrat eshonimizgʻa tutdik...” degan qarorini beradi. Mazkur qaror qator omillar asosida yetilgan, yozuvchi ularni ochib beradi, yaʼni sabab-natija aloqalari asosida badiiy asoslaydi va shu tufayli oʻquvchi personaj ayni sharoitda xuddi shunday qarorga kelishiga ishonadi. Bundan koʻrinadiki, M. asar butunligida amalga oshadi, buni his qilish uchun esa asardagi hech bir unsurni eʼtibordan chetda qoldirmaslik talab etiladi. Zero, realistik asarda qator kompozitsion unsurlar, usul va vositalar (detallar, muallif xarakteristikasi, personajning oldingi tarixi, retrospeksiya va sh.k.) oʻzining bevosita funksiyasi bilan bir qatorda, badiiy dalillashga ham xizmat qilaveradi. Keyingi davr adabiyotida, xususan, modernistik yoʻnalishdagi asarlarda M. oʻzining mavqeini yoʻqotgan. Ularda gʻayrioddiy (q. syurrealizm), sabab-natija tarzidagi ichki aloqaga ega boʻlmagan voqea va holatlar (mas., absurd adabiyoti), personajlarning doim ham mantiqan izohlab boʻlmaydigan kutilmagan xatti-harakatlari, tabiiy kechayotgan tizginsiz oʻy-hislari (q. ong oqimi)ni tasvirlash odatiy hol hisoblanadi.

Мотивировка (фр. motiver – асослаш, далиллаш) – адабий асарда тасвирланаётган воқеа-ҳодисалар, персонажларнинг хатти-ҳаракатлари, ҳис-туйғу ва гап-сўзларини бадиий асослаш. Адабиёт тараққиётининг илк босқичларида М.нинг зарурати бўлмаган, унда муайян ҳодисалар, қаҳрамонлар тақдиридаги бурилишлар, конкрет ҳаётий ҳолат ва ш.к.лар илоҳий, ғайритабиий кучлар аралашуви билан изоҳланган. Реалистик тенденцияларнинг кучайиб бориши билан адабиётда М.нинг аҳамияти ҳам ортиб борган. Дунёни бадиий идрок этиш ва тушунтиришга интилган реалистик адабиётда М. ҳал қилувчи аҳамият касб этади: реалистик асардаги ҳар бир воқеа, персонажлар хатти-ҳаракати, ҳис-туйғу ёки гап-сўзлари бадиий асосланади, яъни ўзининг ижтимоий-тарихий, маънавий-психологик ва ш.к. омилларига эга бўлади ва шу боис уларни мантиқан изоҳлаш мумкин. Мас., Чўлпон “Қор қўйнида лола” ҳикоясида Самандар аканинг Эшон совчиларига “Бир қизимиз бўлса, ҳазрат эшонимизға тутдик...” дея жавоб беришини пухта далиллашга интилади. Бунинг учун аввал муаллиф характеристикасида “от чиқарғон савдогар” Самандар аканинг сингани ва эшонга қўл бериб, “сўфи бўлиб қолғон”и, яъни персонаж ҳаётидаги бурилиш, омадсизлик унга кучли руҳий таъсир қилгани айтилади. Кейин “эшонникида катта ва қизғин зикр бўлган”и, назр-ниёз бериш маросимида Самандар ака ўзи тушиб қолган аҳволдан нечоғли эзилгани, шу асно сўфининг “Ҳа, бой ака, назрдан дарак борми?” дея тагдор мазахлашидан оғринган нафс тўлғонишлари, аламли ўйлари тасвирланади. Ниҳоят, уйига қайтиб, эшондан совчилар келганини эшитади ва “Бир қизимиз бўлса, ҳазрат эшонимизға тутдик...” деган қарорини беради. Мазкур қарор қатор омиллар асосида етилган, ёзувчи уларни очиб беради, яъни сабаб-натижа алоқалари асосида бадиий асослайди ва шу туфайли ўқувчи персонаж айни шароитда худди шундай қарорга келишига ишонади. Бундан кўринадики, М. асар бутунлигида амалга ошади, буни ҳис қилиш учун эса асардаги ҳеч бир унсурни эътибордан четда қолдирмаслик талаб этилади. Зеро, реалистик асарда қатор композицион унсурлар, усул ва воситалар (деталлар, муаллиф характеристикаси, персонажнинг олдинги тарихи, ретроспекция ва ш.к.) ўзининг бевосита функцияси билан бир қаторда, бадиий далиллашга ҳам хизмат қилаверади. Кейинги давр адабиётида, хусусан, модернистик йўналишдаги асарларда М. ўзининг мавқеини йўқотган. Уларда ғайриоддий (қ. сюрреализм), сабаб-натижа тарзидаги ички алоқага эга бўлмаган воқеа ва ҳолатлар (мас., абсурд адабиёти), персонажларнинг доим ҳам мантиқан изоҳлаб бўлмайдиган кутилмаган хатти-ҳаракатлари, табиий кечаётган тизгинсиз ўй-ҳислари (қ. онг оқими)ни тасвирлаш одатий ҳол ҳисобланади.