Muallif chekinishlari

Muallif chekinishlari, avtor chekinishlari – epik asarlarning matniy unsurlaridan biri, syujet voqealari bayoni (rivoya)ni toʻxtatib, muallifning oʻquvchiga bevosita murojaat qilishi yoki falsafiy, publitsistik, lirik, adabiy-tanqidiy va sh.k. masalalarda mushohadaga berilishi. Anʼanaviy tarzda qoʻllanuvchi lirik chekinish (q.) termini mazkur tushunchaning bir qisminigina qamrab oladi. Yaʼni lirik chekinishlar ham mohiyatan M.ch.ning bir koʻrinishidir. Mas., “Oʻtgan kunlar”da muallifning “Men – yozgʻuvchi...” deya roman voqealarini bobosidan koʻp bor eshitgani va kundosh mojarolarini zerikarli boʻlgani sabab tashlab ketmoqchiligini aytishi, “Navo kuyi” bobida romanda tasvirlangan tarixiy davr (“Xalqimiz taʼbiricha, bu zamonlar musulmonobod boʻlsa-da, biroq bu tantanalik taʼbirni buzib qoʻyaturgʻan ishlar ham yoʻq emas edi”) haqidagi mulohazalar; “Mehrobdan chayon”da Raʼnoga taʼrif berish asnosi ism bilan jism muvofiqligiga toʻxtalib, oʻz yoshligidan bir (Lola ismli qiz bilan bogʻliq) voqeaning muxtasar hikoya qilinishi – bularning bari M.ch.dir. M.ch.ning badiiy-estetik funksiyalari turlicha boʻlishi mumkin. Jumladan, M.ch.ning bir turi boʻlmish lirik chekinishlarning birlamchi funksiyasi tasvir predmetiga munosabatni ifodalash, shuning uchun ham ularda hissiy boʻyoqdorlik, emotsionallik kuchli boʻlib, bu narsa nutq qurilishida ham oʻz aksini topadi.

Муаллиф чекинишлари, автор чекинишлари – эпик асарларнинг матний унсурларидан бири, сюжет воқеалари баёни (ривоя)ни тўхтатиб, муаллифнинг ўқувчига бевосита мурожаат қилиши ёки фалсафий, публицистик, лирик, адабий-танқидий ва ш.к. масалаларда мушоҳадага берилиши. Анъанавий тарзда қўлланувчи лирик чекиниш (қ.) термини мазкур тушунчанинг бир қисминигина қамраб олади. Яъни лирик чекинишлар ҳам моҳиятан М.ч.нинг бир кўринишидир. Мас., “Ўтган кунлар”да муаллифнинг “Мен – ёзғувчи...” дея роман воқеаларини бобосидан кўп бор эшитгани ва кундош можароларини зерикарли бўлгани сабаб ташлаб кетмоқчилигини айтиши, “Наво куйи” бобида романда тасвирланган тарихий давр (“Халқимиз таъбирича, бу замонлар мусулмонобод бўлса-да, бироқ бу тантаналик таъбирни бузиб қўятурған ишлар ҳам йўқ эмас эди”) ҳақидаги мулоҳазалар; “Меҳробдан чаён”да Раънога таъриф бериш асноси исм билан жисм мувофиқлигига тўхталиб, ўз ёшлигидан бир (Лола исмли қиз билан боғлиқ) воқеанинг мухтасар ҳикоя қилиниши – буларнинг бари М.ч.дир. М.ч.нинг бадиий-эстетик функциялари турлича бўлиши мумкин. Жумладан, М.ч.нинг бир тури бўлмиш лирик чекинишларнинг бирламчи функцияси тасвир предметига муносабатни ифодалаш, шунинг учун ҳам уларда ҳиссий бўёқдорлик, эмоционаллик кучли бўлиб, бу нарса нутқ қурилишида ҳам ўз аксини топади.