Muallif obrazi

Muallif obrazi – badiiy asar matnida anglashilib turuvchi muallif shaxsi. Muallif shaxsi asar badiiy voqeligiga singib ketadi, chunki badiiy voqelik ijodkor tomonidan koʻrilgan va ideal asosida ijodiy qayta yaratilgan voqelikdir. M.o.ning namoyon boʻlishi konkret asarning turga mansubligi, janr xususiyatlari bilan bogʻliq. Mas., dramatik asarda M.o. yoʻqdek, lekin unda tasvirlanayotgan voqeani tanlagan, uni u yoki bu tarzda tasvirlagan muallifning qarashi, nuqtai nazari, badiiy konsepsiyasi baribir anglashilib turaveradi. Lirik asarlarda esa his-tuygʻular koʻproq “men” tilidan ifoda etilgani uchun lirik subyektni shoir deb bilishga moyilmiz. Holbuki, garchi kechinmalar “men” tilidan berilayotan boʻlsa ham, lirik subyekt hammavaqt shoirning oʻzi boʻlmaydi. Yoki ijroviy lirika namunalarida shoir rolini ijro etayotgan shaxsga evriladi, uning tilidan “men” shaklida gapiradi (mas., A.Oripov. “Hamza”). Shunga oʻxshash, rivoya “men” tilidan olib borilgan epik asarlardagi roviy-muallif ham biografik muallifga teng emas. Boshqacha aytsak, asardagi M.o.ga biografik muallifning koʻp jihatlari singgani holda, ular orasida maʼlum darajadagi prototip – badiiy obraz munosabati mavjud. Zero, badiiy asarda biografik muallif ideal olamida yashagan ijod onlaridagi betakror maʼnaviy-ruhiy holat, uning shu vaqt mobaynida tasavvurdagi oʻquvchisi bilan muloqoti aks etgandir. Shunga koʻra, real muallif biografiyasi asarni tushunish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri “kalit” emas, balki oʻsha betakror maʼnaviy-ruhiy holatni his etishimiz uchun asosdir. Ikkinchi tomondan, M.o. asardagi badiiy voqelikni yaxlitlashtiruvchi kompozitsion asos sifatida ham muhim: oʻquvchi badiiy voqelikni muallif orqali “koʻradi”, “eshitadi”, “his qiladi”. Nihoyat, M.o. badiiy konsepsiya nuqtai nazaridan ham muhim: muallifning tasvir predmetiga gʻoyaviy-hissiy munosabati asarning oʻquvchi tomonidan muayyan yoʻnalishda tushunilishini boshqaradi. Bular bari M.o. adabiyotshunoslikdagi muhim ilmiy kategoriyalardan biri ekanini koʻrsatadi. Shunga qaramay, XX asr oʻrtalaridan boshlab Gʻarb adabiyotshunosligida “muallif oʻlimi” konsepsiyasi paydo boʻldi. Unga koʻra, badiiy ijodda subyektivlik izlari yoʻqoladi va subyektdan mosuvo boʻlgan matngina qoladi. Mazkur konsepsiyaga qoʻshilish shu jihatdan qiyinki, adabiy asar – nutq hodisasi, nutq esa subyektdan mosuvo boʻlolmaydi.

Муаллиф образи – бадиий асар матнида англашилиб турувчи муаллиф шахси. Муаллиф шахси асар бадиий воқелигига сингиб кетади, чунки бадиий воқелик ижодкор томонидан кўрилган ва идеал асосида ижодий қайта яратилган воқеликдир. М.о.нинг намоён бўлиши конкрет асарнинг турга мансублиги, жанр хусусиятлари билан боғлиқ. Мас., драматик асарда М.о. йўқдек, лекин унда тасвирланаётган воқеани танлаган, уни у ёки бу тарзда тасвирлаган муаллифнинг қараши, нуқтаи назари, бадиий концепцияси барибир англашилиб тураверади. Лирик асарларда эса ҳис-туйғулар кўпроқ “мен” тилидан ифода этилгани учун лирик субъектни шоир деб билишга мойилмиз. Ҳолбуки, гарчи кечинмалар “мен” тилидан берилаётан бўлса ҳам, лирик субъект ҳаммавақт шоирнинг ўзи бўлмайди. Ёки ижровий лирика намуналарида шоир ролини ижро этаётган шахсга эврилади, унинг тилидан “мен” шаклида гапиради (мас., А.Орипов. “Ҳамза”). Шунга ўхшаш, ривоя “мен” тилидан олиб борилган эпик асарлардаги ровий-муаллиф ҳам биографик муаллифга тенг эмас. Бошқача айтсак, асардаги М.о.га биографик муаллифнинг кўп жиҳатлари синггани ҳолда, улар орасида маълум даражадаги прототип – бадиий образ муносабати мавжуд. Зеро, бадиий асарда биографик муаллиф идеал оламида яшаган ижод онларидаги бетакрор маънавий-руҳий ҳолат, унинг шу вақт мобайнида тасаввурдаги ўқувчиси билан мулоқоти акс этгандир. Шунга кўра, реал муаллиф биографияси асарни тушуниш учун тўғридан-тўғри “калит” эмас, балки ўша бетакрор маънавий-руҳий ҳолатни ҳис этишимиз учун асосдир. Иккинчи томондан, М.о. асардаги бадиий воқеликни яхлитлаштирувчи композицион асос сифатида ҳам муҳим: ўқувчи бадиий воқеликни муаллиф орқали “кўради”, “эшитади”, “ҳис қилади”. Ниҳоят, М.о. бадиий концепция нуқтаи назаридан ҳам муҳим: муаллифнинг тасвир предметига ғоявий-ҳиссий муносабати асарнинг ўқувчи томонидан муайян йўналишда тушунилишини бошқаради. Булар бари М.о. адабиётшуносликдаги муҳим илмий категориялардан бири эканини кўрсатади. Шунга қарамай, ХХ аср ўрталаридан бошлаб Ғарб адабиётшунослигида “муаллиф ўлими” концепцияси пайдо бўлди. Унга кўра, бадиий ижодда субъективлик излари йўқолади ва субъектдан мосуво бўлган матнгина қолади. Мазкур концепцияга қўшилиш шу жиҳатдан қийинки, адабий асар – нутқ ҳодисаси, нутқ эса субъектдан мосуво бўлолмайди.