Muallif nutqi

Muallif nutqi – adabiy asardagi bevosita muallif tilidan berilgan bayon, tavsif, izoh va sh.k. oʻrinlar. Garchi biz “badiiy asar tili” desak-da, aslida, gap “badiiy nutq” haqida boradi, chunki adabiy asar til unsurlari vositasida yaratilgan tekst, yaʼni nutq hodisasidir. Badiiy nutq uslubiy jihatdan farqlanuvchi komponentlarning birikuvidan hosil boʻladi: unda M.n. bilan personajlar nutqi ajratiladi. Mazkur farqlanish, asosan, epik va liro-epik xarakterdagi asarlarga xos boʻlib, ularda voqea, voqea kechayotgan joy yoki sharoit tasviri, personajlarga berilayotgan taʼrif, muallif fikr-mulohazalari va sh.k.lar bevosita muallif tilidan beriladi. Muallif obrazi asarda tasvirlangan va tasavvurimizda jonlanuvchi badiiy voqelikni yaxlitlashtiruvchi subyektiv asos boʻlganidek, M.n. asarning moddiy tarafini (til unsurlari vositasida yaratilgan matnni) yaxlitlashtiruvchi unsurdir. M.n. grammatik jihatdan adabiy til normalariga yaqinlashadi, biroq uning adabiy til normalariga toʻla muvofiq kelishini talab qilish xato boʻlur edi. Zero, yozuvchi oʻzining his-kechinmalarini, oʻy-fikrlarini imkon qadar yorqin ifodalashga intilarkan, baʼzan adabiy til normalaridan chekinadi, bu bilan milliy til imkoniyatlarini kengaytirishga hissa qoʻshadi, chunki ayni shu chekinishlarning vaqti kelib adabiy til normasiga aylanishi ehtimoldan yiroq emas.

Муаллиф нутқи – адабий асардаги бевосита муаллиф тилидан берилган баён, тавсиф, изоҳ ва ш.к. ўринлар. Гарчи биз “бадиий асар тили” десак-да, аслида, гап “бадиий нутқ” ҳақида боради, чунки адабий асар тил унсурлари воситасида яратилган текст, яъни нутқ ҳодисасидир. Бадиий нутқ услубий жиҳатдан фарқланувчи компонентларнинг бирикувидан ҳосил бўлади: унда М.н. билан персонажлар нутқи ажратилади. Мазкур фарқланиш, асосан, эпик ва лиро-эпик характердаги асарларга хос бўлиб, уларда воқеа, воқеа кечаётган жой ёки шароит тасвири, персонажларга берилаётган таъриф, муаллиф фикр-мулоҳазалари ва ш.к.лар бевосита муаллиф тилидан берилади. Муаллиф образи асарда тасвирланган ва тасаввуримизда жонланувчи бадиий воқеликни яхлитлаштирувчи субъектив асос бўлганидек, М.н. асарнинг моддий тарафини (тил унсурлари воситасида яратилган матнни) яхлитлаштирувчи унсурдир. М.н. грамматик жиҳатдан адабий тил нормаларига яқинлашади, бироқ унинг адабий тил нормаларига тўла мувофиқ келишини талаб қилиш хато бўлур эди. Зеро, ёзувчи ўзининг ҳис-кечинмаларини, ўй-фикрларини имкон қадар ёрқин ифодалашга интиларкан, баъзан адабий тил нормаларидан чекинади, бу билан миллий тил имкониятларини кенгайтиришга ҳисса қўшади, чунки айни шу чекинишларнинг вақти келиб адабий тил нормасига айланиши эҳтимолдан йироқ эмас.