Muammo

Muammo (ar. معمي – koʻr qilingan, koʻrmaydigan) – mumtoz sheʼriyatdagi topishmoq janrlardan biri, koʻproq fard, yaʼni bir baytdan (2-3 baytlilari kam uchraydi) tashkil topuvchi sheʼriy asar. M.da biror ism (yoki joy nomi) yashiringan boʻlib, uni topish uchun baytdagi biror soʻz (yoki birikma) ustida ishora qilingan amallarni bajarish lozim boʻladi. Ushbu amallar soʻzning arab yozuvidagi shakli bilan bogʻliq, goh soʻzni chappa oʻqish, goh biron bir harfni tushirib qoldirish yoki qoʻshish, goh harflar oʻrnini almashtirish kabi koʻrinishlarda boʻladi. Xuddi shu narsa M.ni narsa-hodisaga xos belgilarni vasf etish bilangina jumboq hosil qiluvchi lugʻz (q.)dan farqlab turadigan oʻziga xos xususiyatdir. Shuningdek, ayrim manbalarda M.da biror ismning yashirilishi ham shunday xususiyat sifatida koʻrsatiladi. Mas., Navoiyning quyidagi muammosini olaylik:

Chok bagʻrim tarfin aylading ikki parkand,

Birini tashlabon oxir birin etting payvand.

M.dagi “bagʻir” soʻzi arab yozuvida faqat undoshlar bilan ifodalanadi, yaʼni “bgʻr” (بغر) tarzida yoziladi. “Bagʻir”ni “ikki parkand”qilib (parchalab), ulardan birini oxiriga tashlab payvandlash kerakligiga ishora qilinmoqda. Shu shart bajarilib, “b” oxiriga olib payvandlansa, “gʻrb” (غرب) soʻzi kelib chiqadi. Demak, M.da “Gʻarib” ismi yashirilgan ekan.

Муаммо (ар. معمي – кўр қилинган, кўрмайдиган) – мумтоз шеъриятдаги топишмоқ жанрлардан бири, кўпроқ фард, яъни бир байтдан (2-3 байтлилари кам учрайди) ташкил топувчи шеърий асар. М.да бирор исм (ёки жой номи) яширинган бўлиб, уни топиш учун байтдаги бирор сўз (ёки бирикма) устида ишора қилинган амалларни бажариш лозим бўлади. Ушбу амаллар сўзнинг араб ёзувидаги шакли билан боғлиқ, гоҳ сўзни чаппа ўқиш, гоҳ бирон бир ҳарфни тушириб қолдириш ёки қўшиш, гоҳ ҳарфлар ўрнини алмаштириш каби кўринишларда бўлади. Худди шу нарса М.ни нарса-ҳодисага хос белгиларни васф этиш билангина жумбоқ ҳосил қилувчи луғз (қ.)дан фарқлаб турадиган ўзига хос хусусиятдир. Шунингдек, айрим манбаларда М.да бирор исмнинг яширилиши ҳам шундай хусусият сифатида кўрсатилади. Мас., Навоийнинг қуйидаги муаммосини олайлик:

Чок бағрим тарфин айладинг икки парканд,

Бирини ташлабон охир бирин эттинг пайванд.

М.даги “бағир” сўзи араб ёзувида фақат ундошлар билан ифодаланади, яъни “бғр” (بغر) тарзида ёзилади. “Бағир”ни “икки парканд”қилиб (парчалаб), улардан бирини охирига ташлаб пайвандлаш кераклигига ишора қилинмоқда. Шу шарт бажарилиб, “б” охирига олиб пайвандланса, “ғрб” (غرب) сўзи келиб чиқади. Демак, М.да “Ғариб” исми яширилган экан.