Mubolagʻa

Mubolagʻa (ar. مبالغه – oshirish, orttirish) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, narsa-hodisalar, insonlar va boshqa mavjudotlarga xos xususiyatlarni tabiiy holiga nisbatan boʻrttirib, kattalashtirib yoki kichraytirib tasvirlash. M. xalq ogʻzaki ijodida ham, yozma adabiyotda ham juda keng qoʻllangan sanʼatlardan sanaladi. Ilmi badiʼga oid manbalarda M.ga berilgan taʼriflarda tafovutlar deyarli boʻlmasa-da, uning turlarga boʻlinishida ayrim farqlar seziladi. Shunga qaramay, ularni umumlashtirib, M.ning quyidagi koʻrinishlarini farqlash mumkin:

1. Tasvir obyektini oʻta kichraytirishi yoki oʻta kattalashtirishi jihatidan M.ning tafrit va ifrot deb yuritiluvchi turlari ajratiladi. Tafrit tasvir obyektini oʻta kichraytirish, kuchsizlantirish demakdir. Mas., Atoyining:

Yururda yeng bila ogʻzingni tutma,

Nimakim, yoʻqturur yoshirmogʻing ne? –

baytida yengi bilan ogʻzini berkitgan yorga “Oʻzi asli yoʻq boʻlgan narsani berkitib nima qilasan?” deya murojaat qilinadiki, bundan yorning ogʻzi yoʻq darajada kichik, degan maʼno kelib chiqadi. Ogʻizning kichik boʻlishi goʻzallik belgilaridan biri sanalgani eʼtiborga olinsa, shoir yor goʻzalligi taʼrifida mubolagʻa qilayotgani ayon boʻladi.

Tafritga zid oʻlaroq, ifrot tasvir obyektini oʻta kattalashtirish, kuchaytirishni koʻzda tutadi. Mas., Navoiyning quyidagi bayti ifrotning yaxshi namunasi boʻla oladi:

Ne tushki, hajr balosin koʻrarda seskansam,

Oʻkildamoq birla qoʻshnini uygʻotur yuragim.

Yaʼni tushida yoridan ayrilib, hijron balosini his qilgan oshiq seskanib uygʻonsa, yuragi shu qadar qattiq urar ekanki, uning “duk-duk”idan qoʻshnilar uygʻonib ketarkan.

2. M.ning darajasi, yaʼni M.li tasvir (holat, xususiyat va sh.k.)ga aqlning ishonish yo ishonmasligi, tasavvurga sigʻdirish mumkin yo mumkin emasligi, uning voqelikda mavjud boʻlish imkoni bor yo yoʻqligidan kelib chiqib, M.ning tabligʻ, igʻroq, gʻuluvv deb yuritiluvchi turlari farqlanadi. Albatta, muayyan bir M.ni mazkur turlardan biriga taalluqli etishda maʼlum darajada shartlilik boʻlishi tabiiy, chunki hammaning tasavvur imkoniyatlari, hayotiy tajribasi bir xil emas. Demak, M.ni mazkur turlardan biriga kiritganda, buni nazarda tutish maqsadga muvofiq boʻladi.

Kishining aqlan ishonishi va hayotda uchrash ehtimoli boʻlgan M.li tasvir (holat, xususiyat va sh.k.) tabligʻ deb yuritiladi. Mas., Lutfiyning mashhur:

Ayoqingga tushar har lahza gesu,

Masaldurkim: “charogʻ tubi qarongʻu”, –

matlaʼsida yor sochlarining uzunligi haqida bir qadar M. qilinayotgani shubhasiz, biroq bunga aqlan ishonish u qadar qiyin emas, zero hayotda sochi uzun qizlar koʻp. Yaʼni bu oʻrinda tabligʻ mavjud belgi-xususiyatni birmuncha orttirib, boʻrttirib tasvirlashda namoyon boʻlmoqda.

Aqlan ishonish, tasavvur qilish mumkin-u, haqiqatda mavjud boʻlmaydigan M.li tasvir igʻroq deb ataladi. Mas., Navoiyning:

Firoq isitmasi andoq tanimdan oʻt chiqarur,

Ki, gar tabib iligim tutsa bormogʻi qabarur, –

baytidagi holatni tasavvur qilish mumkin, lekin haqiqatda isitmaning bu darajada, yaʼni bemor qoʻlini tutgan tabibning barmogʻini kuydirib-qabartiradigan darajada boʻlishi mumkin emas.

Nihoyat, aqlan ishonish va tasavvur qilish ham mushkul, hayotda mavjud boʻlishi ham istisno qilinadigan M.li tasvir gʻuluvv deb yuritiladi. Mas., Atoyining:

Qilni ikki yormishu qilmish azalda bir qalam,

Belingiz tasvirini qilganda naqqoshing, begim, –

baytida aytilishicha, yorning beli shu qadar ingichkaki, uning tasvirini chizish uchun qildan qalam qilinsa, belning surati yoʻgʻon boʻlib qoladi, shu bois naqqosh qilni ikkiga yorib, soʻng qalam qilishi lozim, goʻyo shundagina yor belining tasviri asliga monand boʻladi.

Муболаға (ар. مبالغه – ошириш, орттириш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, нарса-ҳодисалар, инсонлар ва бошқа мавжудотларга хос хусусиятларни табиий ҳолига нисбатан бўрттириб, катталаштириб ёки кичрайтириб тасвирлаш. М. халқ оғзаки ижодида ҳам, ёзма адабиётда ҳам жуда кенг қўлланган санъатлардан саналади. Илми бадиъга оид манбаларда М.га берилган таърифларда тафовутлар деярли бўлмаса-да, унинг турларга бўлинишида айрим фарқлар сезилади. Шунга қарамай, уларни умумлаштириб, М.нинг қуйидаги кўринишларини фарқлаш мумкин:

1. Тасвир объектини ўта кичрайтириши ёки ўта катталаштириши жиҳатидан М.нинг тафрит ва ифрот деб юритилувчи турлари ажратилади. Тафрит тасвир объектини ўта кичрайтириш, кучсизлантириш демакдир. Мас., Атойининг:

Юрурда енг била оғзингни тутма,

Нимаким, йўқтурур ёширмоғинг не? –

байтида енги билан оғзини беркитган ёрга “Ўзи асли йўқ бўлган нарсани беркитиб нима қиласан?” дея мурожаат қилинадики, бундан ёрнинг оғзи йўқ даражада кичик, деган маъно келиб чиқади. Оғизнинг кичик бўлиши гўзаллик белгиларидан бири саналгани эътиборга олинса, шоир ёр гўзаллиги таърифида муболаға қилаётгани аён бўлади.

Тафритга зид ўлароқ, ифрот тасвир объектини ўта катталаштириш, кучайтиришни кўзда тутади. Мас., Навоийнинг қуйидаги байти ифротнинг яхши намунаси бўла олади:

Не тушки, ҳажр балосин кўрарда сескансам,

Ўкилдамоқ бирла қўшнини уйғотур юрагим.

Яъни тушида ёридан айрилиб, ҳижрон балосини ҳис қилган ошиқ сесканиб уйғонса, юраги шу қадар қаттиқ урар эканки, унинг “дук-дук”идан қўшнилар уйғониб кетаркан.

2. М.нинг даражаси, яъни М.ли тасвир (ҳолат, хусусият ва ш.к.)га ақлнинг ишониш ё ишонмаслиги, тасаввурга сиғдириш мумкин ё мумкин эмаслиги, унинг воқеликда мавжуд бўлиш имкони бор ё йўқлигидан келиб чиқиб, М.нинг таблиғ, иғроқ, ғулувв деб юритилувчи турлари фарқланади. Албатта, муайян бир М.ни мазкур турлардан бирига тааллуқли этишда маълум даражада шартлилик бўлиши табиий, чунки ҳамманинг тасаввур имкониятлари, ҳаётий тажрибаси бир хил эмас. Демак, М.ни мазкур турлардан бирига киритганда, буни назарда тутиш мақсадга мувофиқ бўлади.

Кишининг ақлан ишониши ва ҳаётда учраш эҳтимоли бўлган М.ли тасвир (ҳолат, хусусият ва ш.к.) таблиғ деб юритилади. Мас., Лутфийнинг машҳур:

Аёқингга тушар ҳар лаҳза гесу,

Масалдурким: “чароғ туби қаронғу”, –

матлаъсида ёр сочларининг узунлиги ҳақида бир қадар М. қилинаётгани шубҳасиз, бироқ бунга ақлан ишониш у қадар қийин эмас, зеро ҳаётда сочи узун қизлар кўп. Яъни бу ўринда таблиғ мавжуд белги-хусусиятни бирмунча орттириб, бўрттириб тасвирлашда намоён бўлмоқда.

Ақлан ишониш, тасаввур қилиш мумкин-у, ҳақиқатда мавжуд бўлмайдиган М.ли тасвир иғроқ деб аталади. Мас., Навоийнинг:

Фироқ иситмаси андоқ танимдан ўт чиқарур,

Ки, гар табиб илигим тутса бормоғи қабарур, –

байтидаги ҳолатни тасаввур қилиш мумкин, лекин ҳақиқатда иситманинг бу даражада, яъни бемор қўлини тутган табибнинг бармоғини куйдириб-қабартирадиган даражада бўлиши мумкин эмас.

Ниҳоят, ақлан ишониш ва тасаввур қилиш ҳам мушкул, ҳаётда мавжуд бўлиши ҳам истисно қилинадиган М.ли тасвир ғулувв деб юритилади. Мас., Атойининг:

Қилни икки ёрмишу қилмиш азалда бир қалам,

Белингиз тасвирини қилганда наққошинг, бегим, –

байтида айтилишича, ёрнинг бели шу қадар ингичкаки, унинг тасвирини чизиш учун қилдан қалам қилинса, белнинг сурати йўғон бўлиб қолади, шу боис наққош қилни иккига ёриб, сўнг қалам қилиши лозим, гўё шундагина ёр белининг тасвири аслига монанд бўлади.