Mujtass

Mujtass (ar. مجتث – ildizi bilan yulingan) – aruz bahrlaridan biri, hafifdan yulib olinganga oʻxshaganligi uchun shunday nomlanadi. Mustafʼilun (– – v – ) va foilotun (– v – –) asllarining ketma-ket takroridan hosil boʻladi. Oʻzbek sheʼriyatida faol qoʻllanadigan bahrlardan biri. Navoiyning “Mezon ul-avzon” asarida M. bahrining toʻqqiz vazni, Boburning “Muxtasar”ida esa yigirma vazni misollar bilan koʻrsatib berilgan. Sheʼriyatimizda mazkur bahrning, asosan, beshta vaznidan foydalanilgan. Atoyi, Sakkokiy, Gadoiy, Lutfiy, Munis, Ogahiy, Nodira kabi mumtoz shoirlar ijodida M. bahrining bir necha vaznida yozilgan sheʼrlar uchraydi. Navoiyning “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotida esa 348 ta sheʼr (11 foiz) M. bahrida yaratilgan. M. ning oʻziga xos jihatlaridan biri uning koʻp vaznli ekanligidir, yaʼni bir sheʼrda uning bir necha vaznlari aralash qoʻllanishi mumkin. Bu esa sheʼrga oʻziga xos oʻynoqi ohang baxsh etadi. Navoiyning quyidagi bayti mujtassi musammani maxbuni maqsur (v – v – / – v – – / v – v – / – v ~) vaznida yozilgan:

Koʻngul haroratin anglatti ohi dardolud,

Uy ichra oʻt ekanin elga zohir aylar dud.

Nodiraning mashhur:

Nigori gulbadanimni tushimda koʻrsam edim,

Labi shirin shikanimni tuishimda koʻrsam edim, –

matlaʼli gʻazali esa mujtassi musammani maxbuni mahzuf ( v – v – / v v – – / v – v – / v v –) vaznidadir.

Мужтасс (ар. مجتث – илдизи билан юлинган) – аруз баҳрларидан бири, ҳафифдан юлиб олинганга ўхшаганлиги учун шундай номланади. Мустафъилун (– – v – ) ва фоилотун (– v – –) аслларининг кетма-кет такроридан ҳосил бўлади. Ўзбек шеъриятида фаол қўлланадиган баҳрлардан бири. Навоийнинг “Мезон ул-авзон” асарида М. баҳрининг тўққиз вазни, Бобурнинг “Мухтасар”ида эса йигирма вазни мисоллар билан кўрсатиб берилган. Шеъриятимизда мазкур баҳрнинг, асосан, бешта вазнидан фойдаланилган. Атойи, Саккокий, Гадоий, Лутфий, Мунис, Огаҳий, Нодира каби мумтоз шоирлар ижодида М. баҳрининг бир неча вазнида ёзилган шеърлар учрайди. Навоийнинг “Хазойин ул-маоний” куллиётида эса 348 та шеър (11 фоиз) М. баҳрида яратилган. М. нинг ўзига хос жиҳатларидан бири унинг кўп вазнли эканлигидир, яъни бир шеърда унинг бир неча вазнлари аралаш қўлланиши мумкин. Бу эса шеърга ўзига хос ўйноқи оҳанг бахш этади. Навоийнинг қуйидаги байти мужтасси мусаммани махбуни мақсур (v – v – / – v – – / v – v – / – v ~) вазнида ёзилган:

Кўнгул ҳароратин англатти оҳи дардолуд,

Уй ичра ўт эканин элга зоҳир айлар дуд.

Нодиранинг машҳур:

Нигори гулбаданимни тушимда кўрсам эдим,

Лаби ширин шиканимни туишимда кўрсам эдим, –

матлаъли ғазали эса мужтасси мусаммани махбуни маҳзуф ( v – v – / v v – – / v – v – / v v –) вазнидадир.