Muqobala

Muqobala (ar. مقابله – bir narsaning qarshisida boʻlish, qarshi kelish) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, baytda avval ikki yoki undan ortiq bir-biriga muvofiq keluvchi narsa-tushunchalarni anglatuvchi soʻzlarni, soʻng ularning ziddi boʻlgan narsa-tushunchalarni bildiruvchi soʻzlarni keltirish. Mas., E.Vohidovning:

Senga boʻlsin nurli kunduz, menga qolsin qora tun,

Barcha gulshan senga boʻlsin, bor tikanzorlik menga, –

baytida bir-biriga muvofiq keluvchi “nurli”, “kunduz”, “gulshan” tushunchalariga “qora”, “tun”, “tikanzor” tushunchalari zidlanmoqda, ular ham oʻzaro muvofiqdir. Garchi M. bilan tazodga berilayotgan taʼriflar bir-biriga yaqin va bu hol muayyan asosga ega boʻlsa ham, ularni farqlash zarur. M.ning tazoddan farqi shuki, birinchidan, unda bayt tarkibidagi zidlik hosil qilayotgan juftliklar soni ikki yoki undan ortiq boʻlishi, ikkinchidan, zidlantirilayotgan tushunchalarning bir guruhga mansublari oʻrtasida oʻzaro muvofiqlik, yaqinlik (nurli, kunduz, gulshan kabi) boʻlishi talab etiladi. Yaʼni M. tazodning mazkur shartlar bilan murakkablashgan bir koʻrinishi, demak, aslida har qanday M. tazoddir, lekin har qanday tazod ham M. boʻla olmaydi.

Муқобала (ар. مقابله – бир нарсанинг қаршисида бўлиш, қарши келиш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, байтда аввал икки ёки ундан ортиқ бир-бирига мувофиқ келувчи нарса-тушунчаларни англатувчи сўзларни, сўнг уларнинг зидди бўлган нарса-тушунчаларни билдирувчи сўзларни келтириш. Мас., Э.Воҳидовнинг:

Сенга бўлсин нурли кундуз, менга қолсин қора тун,

Барча гулшан сенга бўлсин, бор тиканзорлик менга, –

байтида бир-бирига мувофиқ келувчи “нурли”, “кундуз”, “гулшан” тушунчаларига “қора”, “тун”, “тиканзор” тушунчалари зидланмоқда, улар ҳам ўзаро мувофиқдир. Гарчи М. билан тазодга берилаётган таърифлар бир-бирига яқин ва бу ҳол муайян асосга эга бўлса ҳам, уларни фарқлаш зарур. М.нинг тазоддан фарқи шуки, биринчидан, унда байт таркибидаги зидлик ҳосил қилаётган жуфтликлар сони икки ёки ундан ортиқ бўлиши, иккинчидан, зидлантирилаётган тушунчаларнинг бир гуруҳга мансублари ўртасида ўзаро мувофиқлик, яқинлик (нурли, кундуз, гулшан каби) бўлиши талаб этилади. Яъни М. тазоднинг мазкур шартлар билан мураккаблашган бир кўриниши, демак, аслида ҳар қандай М. тазоддир, лекин ҳар қандай тазод ҳам М. бўла олмайди.