Murabbaʼ

Murabbaʼ (ar. مربع – toʻrtlik) – 1) musammat turlaridan biri, toʻrt misrali bandlardan tarkib topuvchi sheʼr shakli; toʻrt misrali band. M. sheʼr shaklida dastlabki band misralari oʻzaro qofiyalanadi (a-a-a-a), keyingi bandlarning dastlabki uch misrasi oʻzaro, toʻrtinchi misrasi esa birinchi band bilan qofiyalanadi (b-b-b-a; v-v-v-a va h.). Shuningdek, sheʼriyatimizda M.ning sal oʻzgacharoq (a-b-a-b, v-v-v-b, g-g-g-b va h.) qofiyalanuvchi shakllari (mas., Mashrab ijodida), birinchi bandning oxirgi misrasi keyingi bandlar oxirida tarjeʼ sifatida aynan takrorlanib keluvchi shakllari (mas., Muqimiy ijodida) ham koʻp uchraydi; tarjeʼli M., koʻpincha, b-b-b-a, v-v-v-a, g-g-g-a tarzida qofiyalanadi. Gʻazaldagi kabi M. oxirgi bandida taxallus keltirish odat boʻlgan. M. shakli turkiy xalqlar ogʻzaki ijodidagi asosiy sheʼr shakli boʻlgan, Mahmud Koshgʻariyning “Devonu lugʻotit turk” asarida keltirilgan xalq qoʻshiqlarining aksariyati M. shaklida ekani shunday deyishga asos beradi. A.Yassaviy keng ommaga moʻljallangan hikmatlari uchun M. shaklini tanlagani ham shundan, yaʼni xalqqa yaqinligidandir. Shunga qaramay, adabiyotimizda M. sheʼr shaklining faollashuvi, asosan, XVII asr oxirlaridan kuzatiladi: Mashrab, Soʻfi Olloyor, Ogahiy, Huvaydo, Haziniy, Muqimiy kabi shoirlar ijodida M.ning koʻplab goʻzal namunalari uchraydi; 2) aruzda ruknning baytda toʻrt marta takrorlanishini bildiruvchi oʻlchov, M. vazn. Mas., agar mafoiylun rukni baytda oʻzgarishsiz toʻrt marta takrorlansa, hazaji murabbai solim deb ataladi.

Мураббаъ (ар. مربع – тўртлик) – 1) мусаммат турларидан бири, тўрт мисрали бандлардан таркиб топувчи шеър шакли; тўрт мисрали банд. М. шеър шаклида дастлабки банд мисралари ўзаро қофияланади (а-а-а-а), кейинги бандларнинг дастлабки уч мисраси ўзаро, тўртинчи мисраси эса биринчи банд билан қофияланади (б-б-б-а; в-в-в-а ва ҳ.). Шунингдек, шеъриятимизда М.нинг сал ўзгачароқ (а-б-а-б, в-в-в-б, г-г-г-б ва ҳ.) қофияланувчи шакллари (мас., Машраб ижодида), биринчи банднинг охирги мисраси кейинги бандлар охирида таржеъ сифатида айнан такрорланиб келувчи шакллари (мас., Муқимий ижодида) ҳам кўп учрайди; таржеъли М., кўпинча, б-б-б-а, в-в-в-а, г-г-г-а тарзида қофияланади. Ғазалдаги каби М. охирги бандида тахаллус келтириш одат бўлган. М. шакли туркий халқлар оғзаки ижодидаги асосий шеър шакли бўлган, Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғотит турк” асарида келтирилган халқ қўшиқларининг аксарияти М. шаклида экани шундай дейишга асос беради. А.Яссавий кенг оммага мўлжалланган ҳикматлари учун М. шаклини танлагани ҳам шундан, яъни халққа яқинлигидандир. Шунга қарамай, адабиётимизда М. шеър шаклининг фаоллашуви, асосан, XVII аср охирларидан кузатилади: Машраб, Сўфи Оллоёр, Огаҳий, Ҳувайдо, Ҳазиний, Муқимий каби шоирлар ижодида М.нинг кўплаб гўзал намуналари учрайди; 2) арузда рукннинг байтда тўрт марта такрорланишини билдирувчи ўлчов, М. вазн. Мас., агар мафоийлун рукни байтда ўзгаришсиз тўрт марта такрорланса, ҳазажи мураббаи солим деб аталади.