Musaddas

Musaddas (ar. مسدس – oltilik) – 1) musammat turlaridan biri, olti misrali bandlardan tarkib topuvchi sheʼr shakli; olti misrali band. M. sheʼr shaklida dastlabki band misralari oʻzaro qofiyalanadi (a-a-a-a-a-a), keyingi bandlarining avvalgi besh misrasi oʻzaro, oxirgi misrasi esa birinchi band bilan (b-b-b-b-b-a, v-v-v-v-v-a va h.) qofiyalanadi. Sheʼriyatimizda M.ning birinchi bandidagi oxirgi ikki misra keyingi bandlar soʻngida tarjeʼ sifatida takrorlanuvchi xili ham uchraydi, uning qofiyalanishi a-a-a-a-a-a, b-b-b-b-a-a, v-v-v-v-a-a koʻrinishida boʻladi (mas., Furqat. “Sayding qoʻyaber sayyod”). Oʻzbek mumtoz adabiyotida M. yozish, asosan, Navoiy ijodidan boshlangan, keyinchalik Mashrab, Ogahiy, Nodira, Uvaysiy, Furqat, Haziniy kabi shoirlar ham janr taraqqiyotiga ulkan hissa qoʻshganlar. Shuningdek, xuddi muxammas kabi M. mustaqil yoki oʻzga shoir gʻazali asosida yozilishi mumkin. M.ning keyingi xili oxirgi bandida gʻazal muallifi va M. bogʻlagan shoir taxalluslari keltiriladi. Mas., Navoiyning Husayniy gʻazali asosida yozilgan M.ining oxirgi bandi quyidagicha:

Chun Navoiy jonini may orzusi kuydurur,

Yoʻq gadoliqqa ajab mayxonalarda gar yurur,

Jurʼai dayr ahli berguncha zamone telmurur,

Shoh agar mundoq gadoni saltanatqa yetkurur,

Ey, Husayniy, saltanatdin oncha faxrim yoʻqturur

Kim, degaylar koʻyining xayli gadosidin meni;

2) aruzda ruknning baytda olti marta takrorlanishini bildiruvchi oʻlchov, M. vazn. Mas., agar foilotun rukni baytda oʻzgarishsiz olti marta takrorlansa, ramali musaddasi solim deb ataladi.

Мусаддас (ар. مسدس – олтилик) – 1) мусаммат турларидан бири, олти мисрали бандлардан таркиб топувчи шеър шакли; олти мисрали банд. М. шеър шаклида дастлабки банд мисралари ўзаро қофияланади (а-а-а-а-а-а), кейинги бандларининг аввалги беш мисраси ўзаро, охирги мисраси эса биринчи банд билан (б-б-б-б-б-а, в-в-в-в-в-а ва ҳ.) қофияланади. Шеъриятимизда М.нинг биринчи бандидаги охирги икки мисра кейинги бандлар сўнгида таржеъ сифатида такрорланувчи хили ҳам учрайди, унинг қофияланиши а-а-а-а-а-а, б-б-б-б-а-а, в-в-в-в-а-а кўринишида бўлади (мас., Фурқат. “Сайдинг қўябер сайёд”). Ўзбек мумтоз адабиётида М. ёзиш, асосан, Навоий ижодидан бошланган, кейинчалик Машраб, Огаҳий, Нодира, Увайсий, Фурқат, Ҳазиний каби шоирлар ҳам жанр тараққиётига улкан ҳисса қўшганлар. Шунингдек, худди мухаммас каби М. мустақил ёки ўзга шоир ғазали асосида ёзилиши мумкин. М.нинг кейинги хили охирги бандида ғазал муаллифи ва М. боғлаган шоир тахаллуслари келтирилади. Мас., Навоийнинг Ҳусайний ғазали асосида ёзилган М.ининг охирги банди қуйидагича:

Чун Навоий жонини май орзуси куйдурур,

Йўқ гадолиққа ажаб майхоналарда гар юрур,

Журъаи дайр аҳли бергунча замоне телмурур,

Шоҳ агар мундоқ гадони салтанатқа еткурур,

Эй, Ҳусайний, салтанатдин онча фахрим йўқтурур

Ким, дегайлар кўйининг хайли гадосидин мени;

2) арузда рукннинг байтда олти марта такрорланишини билдирувчи ўлчов, М. вазн. Мас., агар фоилотун рукни байтда ўзгаришсиз олти марта такрорланса, рамали мусаддаси солим деб аталади.