Mushoira

Mushoira, mushoara (ar. مشاعره – sheʼr aytishish) – 1) shoirlar anjumani, sheʼr majlisi. Oʻtmish adabiy jarayonida M.lar muhim oʻrin tutadi, yana ham aniqrogʻi, oʻtmishda adabiy jarayon, koʻproq, M. shaklida kechgan. M.larda shoirlar oʻz asarlarini taqdim etish, ular haqidagi oʻzgalar fikrini bilish, shuningdek, boshqa shoirlar bilan ijodiy fikr almashish, hamkorlik qilish imkoniga ega boʻlganlar. Mumtoz adabiyotimizdagi bir qator janrlar, ayrim sheʼr sanʼatlarining yuzaga kelishi bevosita M. bilan bogʻlanadi: ularning bir qismi M. ishtirokchilarining bir-birlariga javob aytishi (tazmin, taxmis), boshqa bir qismi sheʼriy musobaqa (muammo, chiston, badiha) ruhi bilan bogʻliq holda vujudga kelgan. M.lar dastlab sanʼat va adabiyotga mehr qoʻygan podsho saroylarida, ijod ahliga homiylik qilgan badavlat kishilar xonadonlarida oʻtkazilgan. Xususan, Husayn Boyqaro saroyi va Navoiy xonadonida oʻtkazib turilgan M.lar davr adabiyoti taraqqiyotining muhim omillaridan boʻldi. Shu fikr Qoʻqon adabiy muhitining yuksalishida Umarxon, Xiva adabiy muhiti faoliyatida Muhammad Rahimxon Feruz saroylarida oʻtkazilgan M.larga nisbatan ham bemalol aytilishi mumkin. Ayni chogʻda, M.larni faqat podsholar yoki badavlat homiylar bilangina bogʻlash toʻgʻri boʻlmaydi, chunki sanʼatga mehri, tabʼi nazmi bor kishilar hamisha ijodiy muloqotga talpinadi, ularning oʻzaro yigʻinlari muntazam oʻtkazilib turilgan, ularda nafaqat sheʼriyat, balki umuman sanʼat xususidagi suhbatlar boʻlgan, oʻz sheʼrlaridan tashqari boshqa shoirlar, salaflar ijodidan namunalar oʻqilgan, ular tahlil qilingan, sharhlangan, munosabat bildirilgan. Mumtoz adabiyotimizning keyingi davrlarida shu anʼana ustuvorroq boʻldi: M.lar koʻproq madrasa hujralari, shoirlar xonadonlarida oʻtkazib turilgan. Mas., XIX asr oxiri – XX asr boshlarida goh “Koʻkaldosh”, goh “Beklarbegi” madrasalarida Tavallo, Toshqin, Sidqiy, Miskin, Xislat kabi shoirlar ishtirokida M.lar boʻlib turgan. Jumladan, Sidqiy “avzon, sajʼ, qofiya” kabi tushunchalarni shunday davralarda oʻrganganini eʼtirof etadi. Yoki Qoʻqonda oʻtkazilgan M.lar haqida Furqat yozadi: “... asr shuarolarikim, chunonchi: mavlono Muhyi, mavlono Muqimiy, mavlono Zavqiy, mavlono Nisbatdurlar, hamisha majlis bunyod aylab, zodai tabʼlarimizdin mushoira qilur erdik va bir gʻazalda tutabbuʼ koʻrsatib, bir mazmun har navʼ tarzda ifoda topar edi... va baʼzi vaqt tavsifi va husn taʼrifida gʻazal mashq aylab, qadimiy shuarolar devonlaridin bir shoʻx gʻazalni topib, unga har qaysimiz alohida muxammas bogʻlar edik. Digar sheʼr arboblari bizlar suhbatimizni orzu aylab kelur edilar. Agar biror margʻub gʻazal zodai tabʼ boʻlsa, tabiatlik kishilar nusxa soʻrab olur edilar”. Furqatning bu gaplari M.larning ahamiyati haqida yuqorida aytilgan fikrlarni tasdiqlaydi. Shuningdek, oʻtmishda maʼlum bir shoir muxlislarining yigʻinlari oʻtkazib turilgan boʻlib, bunday M.lar “bedilxonlik”, “fuzuliyxonlik”, “mashrabxonlik” kabi nomlar bilan yuritilgan; 2) ikki yoki undan ortiq shoir aytishuvi shaklidagi sheʼr. Ijodiy musobaqa ruhida yaratiluvchi bunday sheʼrlarda, odatda, maʼlum bir mavzu, radif, vazn, muayyan bir qofiyani saqlash talab qilinadi, bu esa sheʼrning bir butunligini taʼminlash omilidir. XIX asrda yashagan shoira Manzurabonu shunday deydi: “Aysh-ishrat botqogʻiga botib qolgan poshshaoyimlarni tanqid qiluvchi sheʼrning dastlabki:

Haddidin oshmasinlar vaysaqi poshshaoyimlar,

Eshon bobomga qilsin ming-mingni loshshaoyimlar, –

baytini Nozimaxonim aytgan boʻlib, biz yetti shoir davom ettirgan edik. Otincha ayam eng yaxshi chiqqan mushoiralarimizni bizdan xotira sifatida oʻz daftarlariga koʻchirib qoʻyar edilar. Oʻsha shoir dugonalarimning ismlari bunday edi: Muattar, Gulchehra, Nasiba, Parivash, Sayyora, Surayyo. Biz yetti shoir birgalikda qirqdan ortiq mushoira – sheʼr ijod etgan edik. Afsuski, ulardan birortasi menda saqlanib qolmagan”. Shuningdek, M.lar ikki shoir savol-javobi tarzida ham yozilib, ularning ayrimlari topishmoq (mas., Maxtumquli va Durdi shoir) shaklida boʻlsa, boshqalarida hazil-mutoyiba (mas., Zavqiy va Muqimiy M.lari) ruhi ustunlik qilgan.

Мушоира, мушоара (ар. مشاعره – шеър айтишиш) – 1) шоирлар анжумани, шеър мажлиси. Ўтмиш адабий жараёнида М.лар муҳим ўрин тутади, яна ҳам аниқроғи, ўтмишда адабий жараён, кўпроқ, М. шаклида кечган. М.ларда шоирлар ўз асарларини тақдим этиш, улар ҳақидаги ўзгалар фикрини билиш, шунингдек, бошқа шоирлар билан ижодий фикр алмашиш, ҳамкорлик қилиш имконига эга бўлганлар. Мумтоз адабиётимиздаги бир қатор жанрлар, айрим шеър санъатларининг юзага келиши бевосита М. билан боғланади: уларнинг бир қисми М. иштирокчиларининг бир-бирларига жавоб айтиши (тазмин, тахмис), бошқа бир қисми шеърий мусобақа (муаммо, чистон, бадиҳа) руҳи билан боғлиқ ҳолда вужудга келган. М.лар дастлаб санъат ва адабиётга меҳр қўйган подшо саройларида, ижод аҳлига ҳомийлик қилган бадавлат кишилар хонадонларида ўтказилган. Хусусан, Ҳусайн Бойқаро саройи ва Навоий хонадонида ўтказиб турилган М.лар давр адабиёти тараққиётининг муҳим омилларидан бўлди. Шу фикр Қўқон адабий муҳитининг юксалишида Умархон, Хива адабий муҳити фаолиятида Муҳаммад Раҳимхон Феруз саройларида ўтказилган М.ларга нисбатан ҳам бемалол айтилиши мумкин. Айни чоғда, М.ларни фақат подшолар ёки бадавлат ҳомийлар билангина боғлаш тўғри бўлмайди, чунки санъатга меҳри, табъи назми бор кишилар ҳамиша ижодий мулоқотга талпинади, уларнинг ўзаро йиғинлари мунтазам ўтказилиб турилган, уларда нафақат шеърият, балки умуман санъат хусусидаги суҳбатлар бўлган, ўз шеърларидан ташқари бошқа шоирлар, салафлар ижодидан намуналар ўқилган, улар таҳлил қилинган, шарҳланган, муносабат билдирилган. Мумтоз адабиётимизнинг кейинги даврларида шу анъана устуворроқ бўлди: М.лар кўпроқ мадраса ҳужралари, шоирлар хонадонларида ўтказиб турилган. Мас., XIX аср охири – XX аср бошларида гоҳ “Кўкалдош”, гоҳ “Бекларбеги” мадрасаларида Тавалло, Тошқин, Сидқий, Мискин, Хислат каби шоирлар иштирокида М.лар бўлиб турган. Жумладан, Сидқий “авзон, сажъ, қофия” каби тушунчаларни шундай давраларда ўрганганини эътироф этади. Ёки Қўқонда ўтказилган М.лар ҳақида Фурқат ёзади: “... аср шуаролариким, чунончи: мавлоно Муҳйи, мавлоно Муқимий, мавлоно Завқий, мавлоно Нисбатдурлар, ҳамиша мажлис бунёд айлаб, зодаи табъларимиздин мушоира қилур эрдик ва бир ғазалда тутаббуъ кўрсатиб, бир мазмун ҳар навъ тарзда ифода топар эди... ва баъзи вақт тавсифи ва ҳусн таърифида ғазал машқ айлаб, қадимий шуаролар девонларидин бир шўх ғазални топиб, унга ҳар қайсимиз алоҳида мухаммас боғлар эдик. Дигар шеър арбоблари бизлар суҳбатимизни орзу айлаб келур эдилар. Агар бирор марғуб ғазал зодаи табъ бўлса, табиатлик кишилар нусха сўраб олур эдилар”. Фурқатнинг бу гаплари М.ларнинг аҳамияти ҳақида юқорида айтилган фикрларни тасдиқлайди. Шунингдек, ўтмишда маълум бир шоир мухлисларининг йиғинлари ўтказиб турилган бўлиб, бундай М.лар “бедилхонлик”, “фузулийхонлик”, “машрабхонлик” каби номлар билан юритилган; 2) икки ёки ундан ортиқ шоир айтишуви шаклидаги шеър. Ижодий мусобақа руҳида яратилувчи бундай шеърларда, одатда, маълум бир мавзу, радиф, вазн, муайян бир қофияни сақлаш талаб қилинади, бу эса шеърнинг бир бутунлигини таъминлаш омилидир. XIX асрда яшаган шоира Манзурабону шундай дейди: “Айш-ишрат ботқоғига ботиб қолган пошшаойимларни танқид қилувчи шеърнинг дастлабки:

Ҳаддидин ошмасинлар вайсақи пошшаойимлар,

Эшон бобомга қилсин минг-мингни лошшаойимлар, –

байтини Нозимахоним айтган бўлиб, биз етти шоир давом эттирган эдик. Отинча аям энг яхши чиққан мушоираларимизни биздан хотира сифатида ўз дафтарларига кўчириб қўяр эдилар. Ўша шоир дугоналаримнинг исмлари бундай эди: Муаттар, Гулчеҳра, Насиба, Париваш, Сайёра, Сурайё. Биз етти шоир биргаликда қирқдан ортиқ мушоира – шеър ижод этган эдик. Афсуски, улардан бирортаси менда сақланиб қолмаган”. Шунингдек, М.лар икки шоир савол-жавоби тарзида ҳам ёзилиб, уларнинг айримлари топишмоқ (мас., Махтумқули ва Дурди шоир) шаклида бўлса, бошқаларида ҳазил-мутойиба (мас., Завқий ва Муқимий М.лари) руҳи устунлик қилган.