Muxammas

Muxammas (ar. مخمس – beshlik) – ) musammat turlaridan biri, besh misrali bandlardan tarkib topuvchi sheʼr shakli; besh misrali band. M. sheʼr shaklida dastlabki band misralari oʻzaro qofiyalanadi (a-a-a-a-a), keyingi bandlarining avvalgi toʻrt misrasi oʻzaro, oxirgi misrasi esa birinchi band bilan (b-b-b-b-a, v-v-v-v-a va h.) qofiyalanadi. M. mumtoz adabiyotimizda keng tarqalgan janrlardan biri boʻlib, u ikki xil boʻladi: 1) mustaqil M.: mumtoz adabiyotshunoslikda “tabʼi xud muxammas” deb yuritilib, uning barcha misralari bir shoir qalamiga mansubdir. M.ning bu turi Hofiz Xorazmiy, Navoiy, Mashrab, Ogahiy kabi shoirlar ijodida katta oʻrin egallaydi. Sheʼriyatimizda M.ning birinchi band oxiridagi bir yoki ikki misra keyingi bandlar soʻngida tarjeʼ sifatida takrorlanuvchi xili ham uchraydi. Bir misra tarjeʼ qilingan M.larda qofiyalanish odatdagidek boʻlsa, ikki misra tarjeʼ qilingan M.larda qofiyalanish a-a-a-a-a, b-b-b-a-a, v-v-v-a-a... koʻrinishida boʻladi. Mas., Mashrabning “Ey safobaxshi bahorim, boʻstonim, qaydasan?” misrasi bilan boshlanuvchi M.ida har bir band oxirida “Volidam, Makkam, Madinam, mehribonim, qaydasan?” misrasi tarjeʼ qilingan; 2) oʻzga shoir gʻazaliga bogʻlangan M. taxmis deb yuritilib, u taxmischi shoirning oʻzga shoir gʻazalidagi har bir baytga oʻzidan yana uch misra qoʻshish orqali yaratiladi. Bunda taxmis bogʻlayotgan shoirning oʻsha gʻazal mazmuniga putur yetkazmasligi, qoʻshilayotgan misralarning gʻazal vazni, qofiyasi, radifi va boshqa jihatlariga mos boʻlishi talab etiladi. Sheʼriyatimizda taxmis M.ning Navoiy, Ogahiy, Uvaysiy, Nodira kabi qator mumtoz soʻz sanʼatkorlari hamda Habibiy, Chustiy, E.Vohidov, A.Oripov, O.Matjon, J.Kamol kabi yangi davr shoirlari bogʻlagan goʻzal namunalari mavjud. Shuningdek, adabiyotimiz tarixida shoirning oʻzi yozgan gʻazalga bogʻlagan taxmis M.lar siyrak boʻlsa-da uchraydi (mas., Navoiy va Ogahiy ijodida).

Мухаммас (ар. مخمس – бешлик) – ) мусаммат турларидан бири, беш мисрали бандлардан таркиб топувчи шеър шакли; беш мисрали банд. М. шеър шаклида дастлабки банд мисралари ўзаро қофияланади (а-а-а-а-а), кейинги бандларининг аввалги тўрт мисраси ўзаро, охирги мисраси эса биринчи банд билан (б-б-б-б-а, в-в-в-в-а ва ҳ.) қофияланади. М. мумтоз адабиётимизда кенг тарқалган жанрлардан бири бўлиб, у икки хил бўлади: 1) мустақил М.: мумтоз адабиётшуносликда “табъи худ мухаммас” деб юритилиб, унинг барча мисралари бир шоир қаламига мансубдир. М.нинг бу тури Ҳофиз Хоразмий, Навоий, Машраб, Огаҳий каби шоирлар ижодида катта ўрин эгаллайди. Шеъриятимизда М.нинг биринчи банд охиридаги бир ёки икки мисра кейинги бандлар сўнгида таржеъ сифатида такрорланувчи хили ҳам учрайди. Бир мисра таржеъ қилинган М.ларда қофияланиш одатдагидек бўлса, икки мисра таржеъ қилинган М.ларда қофияланиш а-а-а-а-а, б-б-б-а-а, в-в-в-а-а... кўринишида бўлади. Мас., Машрабнинг “Эй сафобахши баҳорим, бўстоним, қайдасан?” мисраси билан бошланувчи М.ида ҳар бир банд охирида “Волидам, Маккам, Мадинам, меҳрибоним, қайдасан?” мисраси таржеъ қилинган; 2) ўзга шоир ғазалига боғланган М. тахмис деб юритилиб, у тахмисчи шоирнинг ўзга шоир ғазалидаги ҳар бир байтга ўзидан яна уч мисра қўшиш орқали яратилади. Бунда тахмис боғлаётган шоирнинг ўша ғазал мазмунига путур етказмаслиги, қўшилаётган мисраларнинг ғазал вазни, қофияси, радифи ва бошқа жиҳатларига мос бўлиши талаб этилади. Шеъриятимизда тахмис М.нинг Навоий, Огаҳий, Увайсий, Нодира каби қатор мумтоз сўз санъаткорлари ҳамда Ҳабибий, Чустий, Э.Воҳидов, А.Орипов, О.Матжон, Ж.Камол каби янги давр шоирлари боғлаган гўзал намуналари мавжуд. Шунингдек, адабиётимиз тарихида шоирнинг ўзи ёзган ғазалга боғлаган тахмис М.лар сийрак бўлса-да учрайди (мас., Навоий ва Огаҳий ижодида).