Naturalizm

Naturalizm (lot. natura – tabiat) – 1) tabiiy fanlar sohasida erishilgan ulkan muvaffaqiyatlar taʼsirida XIX asrning 60-yillaridan boshlab Yevropa adabiyotlarida shakllangan adabiy yoʻnalish. Ilk bor Fransiyada maydonga kelgan N.ning falsafiy asosi – pozitivizm, O.Kont taʼlimotidir. XIX asrning 70-yillari oʻrtalariga kelib E.Zolya atrofida shu yoʻnalishga mansub ijodkorlar (G.Flober, Gi de Mopassan, G.Ibsen va b.) maktabi shakllangan. E.Zolya oʻzining “Eksperimental roman”, “Naturalist romannavislar” nomli asarlarida N.ning nazariy asoslarini ishlab chiqdi. Tabiiy fanlarning tabiat sirlarini oʻrganish borasidagi yutuqlaridan ilhomlangan naturalistlar jamiyatni, insonni shu kabi teran, yuksak darajadagi aniqlik bilan tadqiq etishni oʻz oldilariga maqsad qilib qoʻyganlar, ularga koʻra, badiiy bilish ilmiy bilishga monand boʻlmogʻi zarur. Shunga koʻra, ular asarning badiiylik darajasini ham unda bilish amali nechogʻli koʻlamli va chuqur amalga oshganidan kelib chiqqan holda belgilaganlar. Ular hayotni boricha, boʻyab- bejamasdan, biron-bir mafkura yoki axloqiy tarbiya maqsadlariga yoʻnaltirmagan holda tasvirlash kerak deb bilishadi. Yaʼni naturalistlar adabiyot hayot materialini tanlab tasvirlashi kerak emas, uni boricha tasvirlashi kerak, adabiyot uchun begona mavzu yoki syujet yoʻq, deb hisoblaydilar. Naturalistlar asosiy eʼtiborni maishiy tafsilotlarga, inson ruhiyatining fiziologik asoslariga, uning feʼl-xuyi, xatti-harakatlari, taqdiridagi tushuntirish qiyin jihatlariga qaratadilar. Ular uchun ijodiy qayta yaratish emas, naturani asliga muvofiq tasvirlash muhim. Bularning bari N. aqidalarini mutlaqlashtirgan ijodkorlarni, ularning asarlarini sanʼatdan yiroqlashtiradi. Ayni chogʻda, N. adabiyot tarixida oʻzining muayyan ijobiy izini ham qoldirdi. Jumladan, jamiyatning eng quyi qatlamlari turmushini ikir-chikirigacha tasvirlashga intilish, inson ruhiyatining eng chuqur puchmoqlarigacha kirib borishga intilish kabi jihatlar realistik adabiyot imkoniyatlarining kengayishiga xizmat qildi; 2) adabiyotshunoslikda N. termini realizmga zid qoʻyilgan holda hayot materialini saylamasdan, badiiy-falsafiy idrok etmasdan oddiygina qayd etish, badiiy umumlashtirish va gʻoyaviy-hissiy munosabatdan mosuvo, hayotdan oddiygina nusxa koʻchirishdan iborat, tom maʼnodagi ijodiylikdan yiroq, demakki, chinakam sanʼatga yot ijodiy metod maʼnosida ham tushuniladi. Baʼzan shu yoʻsin tasvir realizm maqomida turgan adiblar ijodida, realistik asarlarning alohida epizodlarida ham uchrab qoladiki, bunday hollarda N. termini baho maʼnosida, yoʻl qoʻyilgan kamchiliklarning umumiy nomi sifatida ham ishlatiladi.

Натурализм (лот. natura – табиат) – 1) табиий фанлар соҳасида эришилган улкан муваффақиятлар таъсирида XIX асрнинг 60-йилларидан бошлаб Европа адабиётларида шаклланган адабий йўналиш. Илк бор Францияда майдонга келган Н.нинг фалсафий асоси – позитивизм, О.Конт таълимотидир. XIX асрнинг 70-йиллари ўрталарига келиб Э.Золя атрофида шу йўналишга мансуб ижодкорлар (Г.Флобер, Ги де Мопассан, Г.Ибсен ва б.) мактаби шаклланган. Э.Золя ўзининг “Экспериментал роман”, “Натуралист романнавислар” номли асарларида Н.нинг назарий асосларини ишлаб чиқди. Табиий фанларнинг табиат сирларини ўрганиш борасидаги ютуқларидан илҳомланган натуралистлар жамиятни, инсонни шу каби теран, юксак даражадаги аниқлик билан тадқиқ этишни ўз олдиларига мақсад қилиб қўйганлар, уларга кўра, бадиий билиш илмий билишга монанд бўлмоғи зарур. Шунга кўра, улар асарнинг бадиийлик даражасини ҳам унда билиш амали нечоғли кўламли ва чуқур амалга ошганидан келиб чиққан ҳолда белгилаганлар. Улар ҳаётни борича, бўяб- бежамасдан, бирон-бир мафкура ёки ахлоқий тарбия мақсадларига йўналтирмаган ҳолда тасвирлаш керак деб билишади. Яъни натуралистлар адабиёт ҳаёт материалини танлаб тасвирлаши керак эмас, уни борича тасвирлаши керак, адабиёт учун бегона мавзу ёки сюжет йўқ, деб ҳисоблайдилар. Натуралистлар асосий эътиборни маиший тафсилотларга, инсон руҳиятининг физиологик асосларига, унинг феъл-хуйи, хатти-ҳаракатлари, тақдиридаги тушунтириш қийин жиҳатларига қаратадилар. Улар учун ижодий қайта яратиш эмас, натурани аслига мувофиқ тасвирлаш муҳим. Буларнинг бари Н. ақидаларини мутлақлаштирган ижодкорларни, уларнинг асарларини санъатдан йироқлаштиради. Айни чоғда, Н. адабиёт тарихида ўзининг муайян ижобий изини ҳам қолдирди. Жумладан, жамиятнинг энг қуйи қатламлари турмушини икир-чикиригача тасвирлашга интилиш, инсон руҳиятининг энг чуқур пучмоқларигача кириб боришга интилиш каби жиҳатлар реалистик адабиёт имкониятларининг кенгайишига хизмат қилди; 2) адабиётшуносликда Н. термини реализмга зид қўйилган ҳолда ҳаёт материалини сайламасдан, бадиий-фалсафий идрок этмасдан оддийгина қайд этиш, бадиий умумлаштириш ва ғоявий-ҳиссий муносабатдан мосуво, ҳаётдан оддийгина нусха кўчиришдан иборат, том маънодаги ижодийликдан йироқ, демакки, чинакам санъатга ёт ижодий метод маъносида ҳам тушунилади. Баъзан шу йўсин тасвир реализм мақомида турган адиблар ижодида, реалистик асарларнинг алоҳида эпизодларида ҳам учраб қоладики, бундай ҳолларда Н. термини баҳо маъносида, йўл қўйилган камчиликларнинг умумий номи сифатида ҳам ишлатилади.