Nazira

Nazira (ar. نظيره – oʻxshash, oʻxshash narsa, namuna) – oʻzga shoir sheʼriga ergashish yoʻli bilan, unga oʻxshatma tarzida yoki javob sifatida yaratiluvchi sheʼr. Sharq adabiyotida N. bitish ancha keng tarqalgan, zamondosh shoirlar yoki salaflar bilan oʻziga xos ijodiy musobaqa tusini olgan anʼanadir. N.da shoir oʻzga shoir sheʼridan bir bayt yoki misrani aynan olib, uni davom ettiradi yoxud oʻz sheʼriga aynan keltirilgan bayt yoki misrani singdirib yuboradi. Bunday sheʼrlar fors-tojik adabiyotida tatabbuʼ (ar. biror narsaning ketidan tushish, izidan borish) deb yuritiladi, lekin oʻzbek sheʼriyatida N. istilohi kengroq ommalashgan. Baʼzan N.ga nisbatan tazmin atamasi ham ishlatiladi. Biroq ilmi badiʼga oid ayrim manbalarda N. bilan tazmin jiddiy farqlanadi: oʻzga shoirning misra yoki baytini sheʼrda aynan keltirish – tazmin, birovning sheʼriga javob sifatida, adabiy musobaqa tarzida yozilgan sheʼr esa N. yoki tatabbuʼ atamalari bilan yuritiladi. Oʻzga shoir asariga bogʻlagan N.ning taqliddan iborat boʻlib qolmasligi, shoirning unga ijodiy yondashishi talab etiladiki, bunda mavzuning yanada yorqinroq ifodalanishi va badiiy saviyaning yuksalishi koʻzda tutiladi. N. deyarli barcha mumtoz shoirlarimiz ijodida uchraydi. Mas., “Devoni Foniy” Navoiyning Hofiz Sheroziy, Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy, Saʼdiy, Mavlono Kotibiy, Mavlono Shohiy, Kamol Hoʻjandiy, Husayniy, Vafoiy, Qosim Anvor kabi oʻnlab shoirlar sheʼrlariga bogʻlangan N.lardan tarkiblangan. Mumtoz adabiyotimizda gʻazal, qasida, murabbaʼ va masnaviylarga N. bogʻlash kengroq ommalashgan. Mas., Jomiyning “Lujjat ul-asror” qasidasi Xisrav Dehlaviy qasidasiga, Navoiyning “Lison ut-tayr” dostoni Attorning “Mantiq ut-tayr” dostoniga, noma janridagi “Taashshuqnoma” (Said Ahmad) bilan “Latofatnoma” (Xoʻjandiy) Xorazmiyning “Muhabbatnoma”siga, Haziniyning “Arzim eshit, ey zolimu sitamgar” misrasi bilan boshlanuvchi murabbaʼsi esa Muqimiyning “Arzim eshit, ayo sarvi ravonim” misrasi bilan boshlanuvchi mashhur murabbaʼsiga N.lardir. Shunga qaramay, sheʼriyatimizda gʻazallarga bogʻlangan N.lar koʻproq uchraydi (mas., Navoiyning “Koshki” radifli gʻazaliga Husayniy va Bobur, Furqatning “Koʻzlaring” radifli gʻazaliga Haziniy bogʻlagan N.lar va b.)

Назира (ар. نظيره – ўхшаш, ўхшаш нарса, намуна) – ўзга шоир шеърига эргашиш йўли билан, унга ўхшатма тарзида ёки жавоб сифатида яратилувчи шеър. Шарқ адабиётида Н. битиш анча кенг тарқалган, замондош шоирлар ёки салафлар билан ўзига хос ижодий мусобақа тусини олган анъанадир. Н.да шоир ўзга шоир шеъридан бир байт ёки мисрани айнан олиб, уни давом эттиради ёхуд ўз шеърига айнан келтирилган байт ёки мисрани сингдириб юборади. Бундай шеърлар форс-тожик адабиётида татаббуъ (ар. бирор нарсанинг кетидан тушиш, изидан бориш) деб юритилади, лекин ўзбек шеъриятида Н. истилоҳи кенгроқ оммалашган. Баъзан Н.га нисбатан тазмин атамаси ҳам ишлатилади. Бироқ илми бадиъга оид айрим манбаларда Н. билан тазмин жиддий фарқланади: ўзга шоирнинг мисра ёки байтини шеърда айнан келтириш – тазмин, бировнинг шеърига жавоб сифатида, адабий мусобақа тарзида ёзилган шеър эса Н. ёки татаббуъ атамалари билан юритилади. Ўзга шоир асарига боғлаган Н.нинг тақлиддан иборат бўлиб қолмаслиги, шоирнинг унга ижодий ёндашиши талаб этиладики, бунда мавзунинг янада ёрқинроқ ифодаланиши ва бадиий савиянинг юксалиши кўзда тутилади. Н. деярли барча мумтоз шоирларимиз ижодида учрайди. Мас., “Девони Фоний” Навоийнинг Ҳофиз Шерозий, Деҳлавий, Абдураҳмон Жомий, Саъдий, Мавлоно Котибий, Мавлоно Шоҳий, Камол Ҳўжандий, Ҳусайний, Вафоий, Қосим Анвор каби ўнлаб шоирлар шеърларига боғланган Н.лардан таркибланган. Мумтоз адабиётимизда ғазал, қасида, мураббаъ ва маснавийларга Н. боғлаш кенгроқ оммалашган. Мас., Жомийнинг “Лужжат ул-асрор” қасидаси Хисрав Деҳлавий қасидасига, Навоийнинг “Лисон ут-тайр” достони Атторнинг “Мантиқ ут-тайр” достонига, нома жанридаги “Таашшуқнома” (Саид Аҳмад) билан “Латофатнома” (Хўжандий) Хоразмийнинг “Муҳаббатнома”сига, Ҳазинийнинг “Арзим эшит, эй золиму ситамгар” мисраси билан бошланувчи мураббаъси эса Муқимийнинг “Арзим эшит, аё сарви равоним” мисраси билан бошланувчи машҳур мураббаъсига Н.лардир. Шунга қарамай, шеъриятимизда ғазалларга боғланган Н.лар кўпроқ учрайди (мас., Навоийнинг “Кошки” радифли ғазалига Ҳусайний ва Бобур, Фурқатнинг “Кўзларинг” радифли ғазалига Ҳазиний боғлаган Н.лар ва б.)