Ocherk

Ocherk (rus. ocherkat – tasvirlash) – epik turning kichik shakli, badiiy-publitsistik janr. O. hajm eʼtibori bilan hikoyaga yaqin turadi, lekin undan qator jihatlari bilan farqlanadi. Avvalo, O. konflikt asosida rivojlanib yechimga intiluvchi syujetga ega emas. Hikoyada hayotdagi voqealar ijodiy tafakkur kuchi bilan qayta ishlanib badiiy voqelikka aylantirilsa, O.da mavjud voqelikning xarakterli (muallif maqsadiga mos) jihatlarini tanlab olib tasvirlash bilan cheklaniladi. Boshqacha aytsak, O. hamisha hujjatlilik xususiyatiga ega: unda tasvirlangan shaxslar hayotda mavjud, voqealar haqiqatda yuz bergan va h. Hikoya badiiy obrazlar vositasida fikrlaydi, O.da esa muallif mushohadalari faktografik va illyustrativ obrazlarga tayanadi; hikoyaning diqqat markazida muhit bilan aloqadagi shaxs xarakteri tursa, O. markazida ijtimoiy muhitning shaxs obrazi orqali qoʻyilayotgan muammolari turadi. Shu jihatdan, O.ning turli muammolarni idrok qilish, bilish imkoniyatlari juda keng. Shu bois ham, mutaxassislar fikricha, milliy adabiyotlar tarixida O.ning gullab-yashnashi jamiyat hayotida tub oʻzgarishlar yuz berayotgan davrlarga toʻgʻri keladi. Zero, deyarli barcha O.larning materiali – muallif yashagan davr hayoti, ularda shu davrga oid faktlar, zamondoshlar qalamga olinadi.

Ayrim manbalarda O.lar tabiatiga koʻra badiiy adabiyot, belletristika (q. belletristika) yoki publitsistikaga kiritilishi mumkin deb koʻrsatiladi. Biroq bu holda O. bilan hikoyani farqlovchi jihatni belgilab boʻlmay qoladi, zero ayrim hikoyalar ocherklilik xususiyatiga (q. hikoya) ega. Shuning uchun O.ni belletristika va publitsistika janri sifatida tushungan maʼqulroqdir.

Очерк (рус. очеркать – тасвирлаш) – эпик турнинг кичик шакли, бадиий-публицистик жанр. О. ҳажм эътибори билан ҳикояга яқин туради, лекин ундан қатор жиҳатлари билан фарқланади. Аввало, О. конфликт асосида ривожланиб ечимга интилувчи сюжетга эга эмас. Ҳикояда ҳаётдаги воқеалар ижодий тафаккур кучи билан қайта ишланиб бадиий воқеликка айлантирилса, О.да мавжуд воқеликнинг характерли (муаллиф мақсадига мос) жиҳатларини танлаб олиб тасвирлаш билан чекланилади. Бошқача айтсак, О. ҳамиша ҳужжатлилик хусусиятига эга: унда тасвирланган шахслар ҳаётда мавжуд, воқеалар ҳақиқатда юз берган ва ҳ. Ҳикоя бадиий образлар воситасида фикрлайди, О.да эса муаллиф мушоҳадалари фактографик ва иллюстратив образларга таянади; ҳикоянинг диққат марказида муҳит билан алоқадаги шахс характери турса, О. марказида ижтимоий муҳитнинг шахс образи орқали қўйилаётган муаммолари туради. Шу жиҳатдан, О.нинг турли муаммоларни идрок қилиш, билиш имкониятлари жуда кенг. Шу боис ҳам, мутахассислар фикрича, миллий адабиётлар тарихида О.нинг гуллаб-яшнаши жамият ҳаётида туб ўзгаришлар юз бераётган даврларга тўғри келади. Зеро, деярли барча О.ларнинг материали – муаллиф яшаган давр ҳаёти, уларда шу даврга оид фактлар, замондошлар қаламга олинади.

Айрим манбаларда О.лар табиатига кўра бадиий адабиёт, беллетристика (қ. беллетристика) ёки публицистикага киритилиши мумкин деб кўрсатилади. Бироқ бу ҳолда О. билан ҳикояни фарқловчи жиҳатни белгилаб бўлмай қолади, зеро айрим ҳикоялар очерклилик хусусиятига (қ. ҳикоя) эга. Шунинг учун О.ни беллетристика ва публицистика жанри сифатида тушунган маъқулроқдир.