Pafos

Pafos (yun. pathos – his, ehtiros) – ijodkorning oʻzi tasvirlayotgan voqelikka gʻoyaviy-hissiy munosabati, avtor emotsionalligi. P. termini antik estetika va ritorikada ishlatilgan boʻlib, keyinchalik turli maʼno oʻzgarishlariga uchragan. Jumladan, Arastu P. deganda inson qalbining xususiyati, kuchli ehtirosni nazarda tutadi. Unga koʻra, P. notiqlik usullaridan boʻlib, uning yordamida notiq tinglovchilarda oʻzi istagan hislarni uygʻotadi. Terminni tragediyaga nisbatan qoʻllaganida, Arastu P.ning qahramon fojiasi, ruhiy iztiroblari orqali namoyon boʻlishi va tomoshabinda ham shunga mos hislarni uygʻotishini taʼkidlaydi. Keyinchalik, xususan, Uygʻonish davridan boshlab P. inson qalbining xususiyati deb emas, balki asarning muayyan his-tuygʻularni uygʻota olish xususiyati sifatida tushunila boshlandi, shu bois ham u koʻproq uslub, qahramon, koʻtarinkilik, tragiklik kabi tushunchalar bilan bogʻliq holda ishlatildi. Gegel estetikasida P. juda muhim oʻrin tutadi, u sanʼatning oʻzagi, “sanʼat saltanati”ning asosi sifatida talqin qilinadi. Gegelga koʻra, P. inson mohiyatini tashkil etuvchi obyektiv mavjudlik, qalbni harakatlantiruvchi qudratli kuch boʻlib, ijodkor oʻz asarida uni ifodalashni maqsad qiladi, yaʼni muayyan P.ni ifodalash sanʼat asarining muddaosi, ijodning motividir. Shu asosda Gegel ijodga turtki beruvchi motivlar, P. koʻrinishlari sifatida “oila, vatan, davlat, cherkov, shon-sharaf, doʻstlik, gʻurur, nomus, muhabbat” kabilarni koʻrsatadi. Gegel taʼrifidagi P., koʻproq, asar personajlari bilan bogʻliq boʻlsa, V.Belinskiy uni ijodkor shaxsi bilan bogʻlaydi. Unga koʻra, P. “gʻoya-ehtiros” boʻlib, u ijodkorning maʼnaviy borligʻidan kelib chiqadi. Bu holda alohida olingan asar P.i haqida ham, muayyan ijodkorga xos P. haqida ham gapirish mumkin boʻladi. P.ni bunday tushunish shoʻro adabiyotshunosligida, jumladan, oʻzbek adabiyotshunosligida ham ustuvorlik qildi. Mas., G.Pospelov P.ni badiiy mazmunning mavzu, problematika, badiiy gʻoya qatoridagi muhim uzvlaridan deb biladi va uning qahramonlik, tragizm, sentimentalizm, romantika, dramatizm, satira va yumor kabi turlarini ajratadi. Shuni qayd etish lozimki, G.Pospelov P. termini bilan bir qatorda, voqelikka gʻoyaviy-hissiy munosabat terminini ham qoʻllaydi. Adabiyot nazariyasiga oid ayrim manbalarda esa P. oʻrniga avtor emotsionalligi, voqelikka munosabat turlari kabi terminlar ishlatiladi. Mazkur hol hozirgi adabiyotshunoslikda P. termini qoʻllanishi jihatidan passivlashganidan dalolat beradi. Buning sababi esa uning hodisa mohiyatini toʻla qamray olmayotgani bilan bogʻliqdir. Agar Arastu-Gegel anʼanasi boʻyicha P. koʻproq personajlar (obyekt) bilan, Belinskiydan boshlab ijodkor (subyekt) bilan bogʻlangan boʻlsa, hozirda subyekt – obyekt – adresat uchligini birlikda olib qarab, ularni qamrab oluvchi badiiylik moduslari (q.) termini faollashdi.

Пафос (юн. pathos – ҳис, эҳтирос) – ижодкорнинг ўзи тасвирлаётган воқеликка ғоявий-ҳиссий муносабати, автор эмоционаллиги. П. термини антик эстетика ва риторикада ишлатилган бўлиб, кейинчалик турли маъно ўзгаришларига учраган. Жумладан, Арасту П. деганда инсон қалбининг хусусияти, кучли эҳтиросни назарда тутади. Унга кўра, П. нотиқлик усулларидан бўлиб, унинг ёрдамида нотиқ тингловчиларда ўзи истаган ҳисларни уйғотади. Терминни трагедияга нисбатан қўллаганида, Арасту П.нинг қаҳрамон фожиаси, руҳий изтироблари орқали намоён бўлиши ва томошабинда ҳам шунга мос ҳисларни уйғотишини таъкидлайди. Кейинчалик, хусусан, Уйғониш давридан бошлаб П. инсон қалбининг хусусияти деб эмас, балки асарнинг муайян ҳис-туйғуларни уйғота олиш хусусияти сифатида тушунила бошланди, шу боис ҳам у кўпроқ услуб, қаҳрамон, кўтаринкилик, трагиклик каби тушунчалар билан боғлиқ ҳолда ишлатилди. Гегель эстетикасида П. жуда муҳим ўрин тутади, у санъатнинг ўзаги, “санъат салтанати”нинг асоси сифатида талқин қилинади. Гегельга кўра, П. инсон моҳиятини ташкил этувчи объектив мавжудлик, қалбни ҳаракатлантирувчи қудратли куч бўлиб, ижодкор ўз асарида уни ифодалашни мақсад қилади, яъни муайян П.ни ифодалаш санъат асарининг муддаоси, ижоднинг мотивидир. Шу асосда Гегель ижодга туртки берувчи мотивлар, П. кўринишлари сифатида “оила, ватан, давлат, черков, шон-шараф, дўстлик, ғурур, номус, муҳаббат” кабиларни кўрсатади. Гегель таърифидаги П., кўпроқ, асар персонажлари билан боғлиқ бўлса, В.Белинский уни ижодкор шахси билан боғлайди. Унга кўра, П. “ғоя-эҳтирос” бўлиб, у ижодкорнинг маънавий борлиғидан келиб чиқади. Бу ҳолда алоҳида олинган асар П.и ҳақида ҳам, муайян ижодкорга хос П. ҳақида ҳам гапириш мумкин бўлади. П.ни бундай тушуниш шўро адабиётшунослигида, жумладан, ўзбек адабиётшунослигида ҳам устуворлик қилди. Мас., Г.Поспелов П.ни бадиий мазмуннинг мавзу, проблематика, бадиий ғоя қаторидаги муҳим узвларидан деб билади ва унинг қаҳрамонлик, трагизм, сентиментализм, романтика, драматизм, сатира ва юмор каби турларини ажратади. Шуни қайд этиш лозимки, Г.Поспелов П. термини билан бир қаторда, воқеликка ғоявий-ҳиссий муносабат терминини ҳам қўллайди. Адабиёт назариясига оид айрим манбаларда эса П. ўрнига автор эмоционаллиги, воқеликка муносабат турлари каби терминлар ишлатилади. Мазкур ҳол ҳозирги адабиётшуносликда П. термини қўлланиши жиҳатидан пассивлашганидан далолат беради. Бунинг сабаби эса унинг ҳодиса моҳиятини тўла қамрай олмаётгани билан боғлиқдир. Агар Арасту-Гегель анъанаси бўйича П. кўпроқ персонажлар (объект) билан, Белинскийдан бошлаб ижодкор (субъект) билан боғланган бўлса, ҳозирда субъект – объект – адресат учлигини бирликда олиб қараб, уларни қамраб олувчи бадиийлик модуслари (қ.) термини фаоллашди.