Palindrom

Palindrom (yun. palindromeo – orqaga yugurmoq) – soʻz oʻyinlaridan biri; soʻzni chappa oʻqiganda ham maʼlum maʼno chiqadigan tarzda qoʻllash, misra yoki jumlaga shu tarzda tartib berish; mumtoz sharq adabiyotshunosligida qalb (q.) deb yuritiladi. P.da oʻng yo chappa oʻqilishidan qatʼi nazar, bir xil maʼno chiqishi (ayrim manbalarda turli maʼnolar chiqishi ham P.ga mansub etilaveradi) koʻzda tutiladi. Misra (jumla) doirasidagi P. soʻzma-soʻz tartibda yoki harflar boʻyicha oʻqilganda, soʻz doirasidagisi esa harflar boʻyicha oʻqilganda voqe boʻladi. Agglyutinativ tillarga mansub turkiy tillarda misra (jumla) doirasidagi P.ning voqe boʻlishi juda qiyin, bunga soʻz oʻzgartiruvchi qoʻshimchalarning soʻz oxirida kelishi va ketma-ket qoʻshilib borishi xalal beradi; flektiv tillardagi sheʼriyatda misra doirasidagi P.ning harflar boʻyicha voqe boʻluvchi xili siyrak boʻlsa-da, uchrab turadi (mas., “A roza upala na lapu Azora”). Bulardan farqli oʻlaroq, P.ning mazkur xilidan foydalanish imkoni amorf tillarda (mas., xitoy sheʼriyatida) ancha keng. Soʻz doirasidagi P. nisbatan koʻproq uchraydi, undan turli soʻz oʻyinlari qilgan holda muayyan fikrni ifodalash maqsadida foydalaniladi. Mas.:

Men “yoʻq”dan “qoʻy” qildim,

“Yoʻq” soʻzini teskari oʻqib.

“Ovsar” – “rasvo” boʻldi.

“Nodon” esa...

Baribir “nodon”ligicha qoldi (I.Iskandar).

Agar keltirilgan sheʼrda soʻzning oʻng va chappa oʻqilishi ochiq qiyoslangan boʻlsa, Faxriyorning quyidagi sheʼrida oʻzgacha hol kuzatiladi:

Qorni sira toʻymagan shu Yoʻq

Zarbof toʻn haqida oʻylarmi sira?

Va hechsa mingyamoq jandasini u

Teskari kiymoqni oʻylab koʻrarmi?

Avvalgi sheʼrdan farqli oʻlaroq, bunisida soʻzni chappa oʻqish kerakligiga ishora qilish (teskari kiymoq) bilan cheklanilgan. Shoir “yoʻq” soʻzini misrada grammatik jihatdan amaldagi qoidalarga xilof pozitsiyaga qoʻyadi va bu bilan uni alohida, boʻrttirib-taʼkidlab koʻrsatadi, natijada soʻz P. obyektigina emas, qoʻyilayotgan savollarga javob sifatida lirik qahramon iztiroblarining asosi boʻlib qoladi.

Shuningdek, P. usulidan asarga, unda ishtirok etuvchi personajlar, narsa-hodisa, tushuncha va sh.k.larga nom berishda ham foydalaniladi. Mas., A.Karimovning “Qaro koʻzim” fantastik qissasida harakatlanuvchi Asnrona, Azurefi, Aruhshama kabi personajlarning ismi Anora, Feruza, Mashhura ismlarini chappa oʻgirib hosil qilingan. Faqat yangi ismlar talaffuziga oʻziga xoslik (goʻyo oʻzga sayyoraliklar tiliga moslik) bagʻishlash uchun hosil qilingan ismlarda tovush orttirilgan.

Палиндром (юн. palindromеo – орқага югурмоқ) – сўз ўйинларидан бири; сўзни чаппа ўқиганда ҳам маълум маъно чиқадиган тарзда қўллаш, мисра ёки жумлага шу тарзда тартиб бериш; мумтоз шарқ адабиётшунослигида қалб (қ.) деб юритилади. П.да ўнг ё чаппа ўқилишидан қатъи назар, бир хил маъно чиқиши (айрим манбаларда турли маънолар чиқиши ҳам П.га мансуб этилаверади) кўзда тутилади. Мисра (жумла) доирасидаги П. сўзма-сўз тартибда ёки ҳарфлар бўйича ўқилганда, сўз доирасидагиси эса ҳарфлар бўйича ўқилганда воқе бўлади. Агглютинатив тилларга мансуб туркий тилларда мисра (жумла) доирасидаги П.нинг воқе бўлиши жуда қийин, бунга сўз ўзгартирувчи қўшимчаларнинг сўз охирида келиши ва кетма-кет қўшилиб бориши халал беради; флектив тиллардаги шеъриятда мисра доирасидаги П.нинг ҳарфлар бўйича воқе бўлувчи хили сийрак бўлса-да, учраб туради (мас., “А роза упала на лапу Азора”). Булардан фарқли ўлароқ, П.нинг мазкур хилидан фойдаланиш имкони аморф тилларда (мас., хитой шеъриятида) анча кенг. Сўз доирасидаги П. нисбатан кўпроқ учрайди, ундан турли сўз ўйинлари қилган ҳолда муайян фикрни ифодалаш мақсадида фойдаланилади. Мас.:

Мен “йўқ”дан “қўй” қилдим,

“Йўқ” сўзини тескари ўқиб.

“Овсар” – “расво” бўлди.

“Нодон” эса...

Барибир “нодон”лигича қолди (И.Искандар).

Агар келтирилган шеърда сўзнинг ўнг ва чаппа ўқилиши очиқ қиёсланган бўлса, Фахриёрнинг қуйидаги шеърида ўзгача ҳол кузатилади:

Қорни сира тўймаган шу Йўқ

Зарбоф тўн ҳақида ўйларми сира?

Ва ҳечса мингямоқ жандасини у

Тескари киймоқни ўйлаб кўрарми?

Аввалги шеърдан фарқли ўлароқ, бунисида сўзни чаппа ўқиш кераклигига ишора қилиш (тескари киймоқ) билан чекланилган. Шоир “йўқ” сўзини мисрада грамматик жиҳатдан амалдаги қоидаларга хилоф позицияга қўяди ва бу билан уни алоҳида, бўрттириб-таъкидлаб кўрсатади, натижада сўз П. объектигина эмас, қўйилаётган саволларга жавоб сифатида лирик қаҳрамон изтиробларининг асоси бўлиб қолади.

Шунингдек, П. усулидан асарга, унда иштирок этувчи персонажлар, нарса-ҳодиса, тушунча ва ш.к.ларга ном беришда ҳам фойдаланилади. Мас., А.Каримовнинг “Қаро кўзим” фантастик қиссасида ҳаракатланувчи Аснрона, Азурефи, Аруҳшама каби персонажларнинг исми Анора, Феруза, Машҳура исмларини чаппа ўгириб ҳосил қилинган. Фақат янги исмлар талаффузига ўзига хослик (гўё ўзга сайёраликлар тилига мослик) бағишлаш учун ҳосил қилинган исмларда товуш орттирилган.