Pamflet

Pamflet (fr. pame feuillet – uchar varaqa) – publitsistika janri, aniq bir shaxs yoki ijtimoiy tuzilma (tuzum, partiya, harakat, guruh va b.)ni keskin fosh etish maqsadiga qaratilgan kichik hajmli asar. P.ning uslubiy xususiyatlari shu maqsadga mos: taʼkidlar, murojaatlar va kuchli emotsionallik asosida yuzaga keluvchi ritorik intonatsiyalar, patetik ruh, aforistik xarakterda ifodalangan hukm-xulosalar, oʻtkir sarkazm darajasiga yetadigan yakson qiluvchi kinoyaviylik. Bular P.ning oshkor tendensioz ruhda boʻlishini, oʻquvchiga bevosita taʼsir qilishini taʼminlaydi. Garchi P. janr sifatida Reformatsiya davriga kelib qaror topgan boʻlsa-da, unga xos xususiyatlar antik adabiyotdayoq mavjud boʻlgan. Jahon adabiyoti tarixida M.Lyuter, E.Rotterdamskiy, J.Milton, J.Svift, V.Gyugo, E.Zolya, G.Mann, A.Gersen, L.Tolstoy kabi ijodkorlar qalamiga mansub P.lar mashhur va muhimi, ular oʻz davri ijtimoiy-siyosiy tafakkuriga jiddiy taʼsir oʻtkazgan. XX asrda, ayniqsa, 20 – 30-yillarda Gʻ.Gʻulom, H.Olimjon, A.Qahhor singari adiblarimizning qator publitsistik chiqishlari, garchi ularning janri aksar felyeton deb belgilangan boʻlsa-da, mohiyatan P. sanalishi mumkin (mas., Gʻ.Gʻulom. “Yankilar, uyingga yoʻqol!”, “Jomasi pok, oʻzi nopok bandalar” va b.). P.ga xos yuqoridagicha xususiyatlar baʼzan badiiy asarlarda ham kuchli voqe boʻladi va shu bilan bogʻliq holda pamfletlilik haqida gapiriladiki, bunday asarning hamma unsuri – tili, uslubi, obrazlar tizimi toʻlaligicha fosh etish maqsadiga yoʻnaltiriladi. Shuni nazarda tutib, adabiyotshunoslikda baʼzan hikoya-P., roman-P., pyesa-P. singari atamalar ham ishlatiladiki, ular asarning janrini emas, koʻproq uslubiy xususiyatlari, gʻoyaviy yoʻnalishini aniqlashtirishga xizmat qiladi.

Памфлет (фр. pamе feuillet – учар варақа) – публицистика жанри, аниқ бир шахс ёки ижтимоий тузилма (тузум, партия, ҳаракат, гуруҳ ва б.)ни кескин фош этиш мақсадига қаратилган кичик ҳажмли асар. П.нинг услубий хусусиятлари шу мақсадга мос: таъкидлар, мурожаатлар ва кучли эмоционаллик асосида юзага келувчи риторик интонациялар, патетик руҳ, афористик характерда ифодаланган ҳукм-хулосалар, ўткир сарказм даражасига етадиган яксон қилувчи киноявийлик. Булар П.нинг ошкор тенденциоз руҳда бўлишини, ўқувчига бевосита таъсир қилишини таъминлайди. Гарчи П. жанр сифатида Реформация даврига келиб қарор топган бўлса-да, унга хос хусусиятлар антик адабиётдаёқ мавжуд бўлган. Жаҳон адабиёти тарихида М.Лютер, Э.Роттердамский, Ж.Мильтон, Ж.Свифт, В.Гюго, Э.Золя, Г.Манн, А.Герцен, Л.Толстой каби ижодкорлар қаламига мансуб П.лар машҳур ва муҳими, улар ўз даври ижтимоий-сиёсий тафаккурига жиддий таъсир ўтказган. ХХ асрда, айниқса, 20 – 30-йилларда Ғ.Ғулом, Ҳ.Олимжон, А.Қаҳҳор сингари адибларимизнинг қатор публицистик чиқишлари, гарчи уларнинг жанри аксар фельетон деб белгиланган бўлса-да, моҳиятан П. саналиши мумкин (мас., Ғ.Ғулом. “Янкилар, уйингга йўқол!”, “Жомаси пок, ўзи нопок бандалар” ва б.). П.га хос юқоридагича хусусиятлар баъзан бадиий асарларда ҳам кучли воқе бўлади ва шу билан боғлиқ ҳолда памфлетлилик ҳақида гапириладики, бундай асарнинг ҳамма унсури – тили, услуби, образлар тизими тўлалигича фош этиш мақсадига йўналтирилади. Шуни назарда тутиб, адабиётшуносликда баъзан ҳикоя-П., роман-П., пьеса-П. сингари атамалар ҳам ишлатиладики, улар асарнинг жанрини эмас, кўпроқ услубий хусусиятлари, ғоявий йўналишини аниқлаштиришга хизмат қилади.