Paradoks

Paradoks (yun. paradoxos – kutilmagan, gʻalati) – jamiyatda anʼanaviy tarzda hukm surib kelayotgan, aksariyat tomonidan qabul qilingan fikrga, baʼzan esa zohiran sogʻlom mantiqqa zid gap. P. aforistikaga xos loʻnda va oʻtkir ifoda shakliga ega boʻladi va oʻzi inkor qilayotgan fikr ziddiga ishontira olish yo olmasligi, qay darajada toʻgʻriligidan qatʼi nazar, originalligi bilan eʼtiborni jalb qiladi. Mazkur jihatlari bilan P. bahs-munozaralar, publitsistik chiqishlar, satirik asarlar, zamonaviy anekdotlarda samarali badiiy usulga aylanadi. Mas., Faxriyorning “Aksilekologiya”(1985) sheʼrida koʻpchilik ongida qaror topgan “inson tabiatni boʻysundira oladi”, degan qarash P. tarzida inkor etiladi:

Payhon qilar odamni ekin,

Tashbih nadur, dalalarning oʻzi biy.

Choʻllar uni quvlab boradi,

Yo rabbiy.

P. tarzida ifodalangan fikrdagi kutilmaganlik uning oʻquvchi ongida muhrlanib qolishiga, keyinchalik qayta-qayta mushohada qilinishiga asos boʻlishi bilan, ayniqsa, eʼtiborlidir (mas., Faxriyor: “Yurak qushdir. Qafas bilan birga tugʻilgan qush”; “Daryo, seni qandoq choʻmiltiramiz, Qayda yuvinarsan, bulgʻanchiq daryo?”). Baʼzi asarlardagi syujet situatsiyalari, hatto asar toʻlaligacha P. prinsipi asosiga qurilishi mumkin. Jumladan, Faxriyorning quyidagi sheʼri:

Un boʻlmasa ham uyida,

Dehqon elagini sotmaydi.

Shikoyatlar kelmas oʻyiga,

Birovga arz qilib yotmaydi.

Ochlik yengib, toq boʻlsa toqat,

Ikki dunyo tor kelsa koʻzga,

U zorlanmas, soʻkinmas, faqat

Elagini tutar ogʻizga.

Shoir P. asosida “El ogʻziga elak tutib boʻlmaydi” maqolini qayta mushohada etadi, mustabid tuzum sharoitida mutelashgan xalq fojiasini, zamona va tuzumga kinoyali munosabatini ifodalaydi.

Парадокс (юн. paradoxos – кутилмаган, ғалати) – жамиятда анъанавий тарзда ҳукм суриб келаётган, аксарият томонидан қабул қилинган фикрга, баъзан эса зоҳиран соғлом мантиққа зид гап. П. афористикага хос лўнда ва ўткир ифода шаклига эга бўлади ва ўзи инкор қилаётган фикр зиддига ишонтира олиш ё олмаслиги, қай даражада тўғрилигидан қатъи назар, оригиналлиги билан эътиборни жалб қилади. Мазкур жиҳатлари билан П. баҳс-мунозаралар, публицистик чиқишлар, сатирик асарлар, замонавий анекдотларда самарали бадиий усулга айланади. Мас., Фахриёрнинг “Аксилэкология”(1985) шеърида кўпчилик онгида қарор топган “инсон табиатни бўйсундира олади”, деган қараш П. тарзида инкор этилади:

Пайҳон қилар одамни экин,

Ташбиҳ надур, далаларнинг ўзи бий.

Чўллар уни қувлаб боради,

Ё раббий.

П. тарзида ифодаланган фикрдаги кутилмаганлик унинг ўқувчи онгида муҳрланиб қолишига, кейинчалик қайта-қайта мушоҳада қилинишига асос бўлиши билан, айниқса, эътиборлидир (мас., Фахриёр: “Юрак қушдир. Қафас билан бирга туғилган қуш”; “Дарё, сени қандоқ чўмилтирамиз, Қайда ювинарсан, булғанчиқ дарё?”). Баъзи асарлардаги сюжет ситуациялари, ҳатто асар тўлалигача П. принципи асосига қурилиши мумкин. Жумладан, Фахриёрнинг қуйидаги шеъри:

Ун бўлмаса ҳам уйида,

Деҳқон элагини сотмайди.

Шикоятлар келмас ўйига,

Бировга арз қилиб ётмайди.

Очлик енгиб, тоқ бўлса тоқат,

Икки дунё тор келса кўзга,

У зорланмас, сўкинмас, фақат

Элагини тутар оғизга.

Шоир П. асосида “Эл оғзига элак тутиб бўлмайди” мақолини қайта мушоҳада этади, мустабид тузум шароитида мутелашган халқ фожиасини, замона ва тузумга кинояли муносабатини ифодалайди.