Parallelizm

Parallelizm (yun. parallelos – yonma-yon turuvchi yoki boruvchi) – 1) xalq ogʻzaki ijodida juda keng qoʻllangan, keyinchalik yozma adabiyot tomonidan oʻzlashtirilgan tasvir usuli, muayyan oʻxshashlikka ega narsa-hodisalarni parallel (yonma-yon) tarzda tasvirlash. P. tasvirlanayotgan narsa-hodisalar orasidagi oʻxshashlik yoki zidlik tufayli obrazni jonli tasvirlash, his-tuygʻuni yorqin ifodalash imkonini beradi. Poetik usul sifatida P. ildizlari inson oʻzini tabiatning uzviy boʻlagi hisoblagan, uni ilohiylashtirib va sigʻinib yashagan qadim zamonlarga borib taqaladi. Shu bois ham xalq ijodida tabiat bilan inson hayoti (muayyan hayotiy vaziyat, voqea, ruhiy holat va h.) manzaralarini parallel tarzda tasvirlash, ayniqsa, keng qoʻllangan. Misol uchun mashhur “Yor-yor” misralarini olaylik:

Dalada toychoq kishnaydi

Ot boʻldim deb, yor-yor.

Uyda kelin yigʻlaydi

Yot boʻldim deb, yor-yor.

Mazkur parchada uyda yigʻlayotgan kelin bilan dalada kishnayotgan toychoqning parallel tasvirlangani kelinning ruhiy holatini yorqin ifodalaydi. Toychoq “ot boʻldim deb kishnaydi”, chunki “ot boʻlish” – yetim tashlandi demak, endi u oldingidek onasining bagʻrida betashvish yashay olmaydi; kishnayotgan toychoq oʻzga uyga kelin boʻlib tushgan, “chiqqan qiz childan tashqari” aqidasiga koʻra endi yaqinlariga “yot” boʻlgan kelinning dardini ifodalaydi; 2) analogiya asosida P.ning sintaktik P., leksik-morfologik P., psixologik P., intonatsion P. kabi qator boshqa koʻrinishlari haqida ham gapiriladi. Bu holda tashkillanishi (fonetik, leksik-morfologik, ritmik, sintaktik va b.) jihatidan bir-biriga oʻxshash nutq boʻlaklarini matnning turli boʻlaklarida taʼkidlab joylashtirishga asoslangan stilistik figura, matn kompozitsiyasiga daxldor badiiy usullar tushuniladi. Jumladan, eng koʻp tarqalgan koʻrinishlaridan biri sintaktik P.dir:

Yoʻlin yoʻqotsa odam – muhabbatga suyangay,

Gʻussaga botsa odam – muhabbatga suyangay,

Chorasiz qotsa odam – muhabbatga suyangay...

Keltirilgan misolda P. band doirasida, misralarda jumla qurilishining bir xilligi asosida voqe boʻlsa, baʼzan P. bandlarning sintaktik qurilishidagi bir xillik asosida ham yuzaga chiqadiki, bu strofik P. deb yuritiladi.

Sintaktik P.ning murakkablashtirilgan koʻrinishlari ham boʻlib, bunga xiazm va inkorli P.larni misol qilish mumkin. P.ning jumladagi soʻzlarni toʻla yoki qisman teskari tartibda takrorlash asosiga qurilgan koʻrinishi xiazm, keyingisi avvalgi boʻlakni inkor qiluvchi turi esa inkorli P. deb ataladi. Quyidagi misolda ularning ikkisi ham mavjud:

Yomonning yaxshisi boʻlguncha,

Yaxshining yomoni boʻl.

Somonning bugʻdoyi boʻlguncha,

Bugʻdoyning somoni boʻl;

3) yana analogiya asosida kompozitsion P. tushunchasi ham yuzaga kelgan. Kompozitsion P. turli koʻrinishlarda namoyon boʻladi. Mas., epik asarlardagi bir paytda yonma-yon kechayotgan (mas., Ch.Aytmatovning “Qiyomat” romanidagi Avdiy, Akbara va Boʻston syujet chiziqlari) yoki turli zamonda kechgani holda parallel tasvirlanayotgan voqealar yotgan syujet liniyalari (mas., H.Sultonovning oʻtmish-hozir paralleliga qurilgan “Ajoyib kunlarning birida” qissasi) kompozitsion P.ga misol boʻla oladi. Shuningdek, tabiat tasviri bilan qahramon ruhiyati, xayoldagi holat bilan hayotiy holat, tush bilan oʻng va sh.k.ni parallel tasvirlash ham kompozitsion P. usulida amalga oshadi.

Параллелизм (юн. parallelos – ёнма-ён турувчи ёки борувчи) – 1) халқ оғзаки ижодида жуда кенг қўлланган, кейинчалик ёзма адабиёт томонидан ўзлаштирилган тасвир усули, муайян ўхшашликка эга нарса-ҳодисаларни параллел (ёнма-ён) тарзда тасвирлаш. П. тасвирланаётган нарса-ҳодисалар орасидаги ўхшашлик ёки зидлик туфайли образни жонли тасвирлаш, ҳис-туйғуни ёрқин ифодалаш имконини беради. Поэтик усул сифатида П. илдизлари инсон ўзини табиатнинг узвий бўлаги ҳисоблаган, уни илоҳийлаштириб ва сиғиниб яшаган қадим замонларга бориб тақалади. Шу боис ҳам халқ ижодида табиат билан инсон ҳаёти (муайян ҳаётий вазият, воқеа, руҳий ҳолат ва ҳ.) манзараларини параллел тарзда тасвирлаш, айниқса, кенг қўлланган. Мисол учун машҳур “Ёр-ёр” мисраларини олайлик:

Далада тойчоқ кишнайди

От бўлдим деб, ёр-ёр.

Уйда келин йиғлайди

Ёт бўлдим деб, ёр-ёр.

Мазкур парчада уйда йиғлаётган келин билан далада кишнаётган тойчоқнинг параллел тасвирлангани келиннинг руҳий ҳолатини ёрқин ифодалайди. Тойчоқ “от бўлдим деб кишнайди”, чунки “от бўлиш” – етим ташланди демак, энди у олдингидек онасининг бағрида беташвиш яшай олмайди; кишнаётган тойчоқ ўзга уйга келин бўлиб тушган, “чиққан қиз чилдан ташқари” ақидасига кўра энди яқинларига “ёт” бўлган келиннинг дардини ифодалайди; 2) аналогия асосида П.нинг синтактик П., лексик-морфологик П., психологик П., интонацион П. каби қатор бошқа кўринишлари ҳақида ҳам гапирилади. Бу ҳолда ташкилланиши (фонетик, лексик-морфологик, ритмик, синтактик ва б.) жиҳатидан бир-бирига ўхшаш нутқ бўлакларини матннинг турли бўлакларида таъкидлаб жойлаштиришга асосланган стилистик фигура, матн композициясига дахлдор бадиий усуллар тушунилади. Жумладан, энг кўп тарқалган кўринишларидан бири синтактик П.дир:

Йўлин йўқотса одам – муҳаббатга суянгай,

Ғуссага ботса одам – муҳаббатга суянгай,

Чорасиз қотса одам – муҳаббатга суянгай...

Келтирилган мисолда П. банд доирасида, мисраларда жумла қурилишининг бир хиллиги асосида воқе бўлса, баъзан П. бандларнинг синтактик қурилишидаги бир хиллик асосида ҳам юзага чиқадики, бу строфик П. деб юритилади.

Синтактик П.нинг мураккаблаштирилган кўринишлари ҳам бўлиб, бунга хиазм ва инкорли П.ларни мисол қилиш мумкин. П.нинг жумладаги сўзларни тўла ёки қисман тескари тартибда такрорлаш асосига қурилган кўриниши хиазм, кейингиси аввалги бўлакни инкор қилувчи тури эса инкорли П. деб аталади. Қуйидаги мисолда уларнинг иккиси ҳам мавжуд:

Ёмоннинг яхшиси бўлгунча,

Яхшининг ёмони бўл.

Сомоннинг буғдойи бўлгунча,

Буғдойнинг сомони бўл;

3) яна аналогия асосида композицион П. тушунчаси ҳам юзага келган. Композицион П. турли кўринишларда намоён бўлади. Мас., эпик асарлардаги бир пайтда ёнма-ён кечаётган (мас., Ч.Айтматовнинг “Қиёмат” романидаги Авдий, Акбара ва Бўстон сюжет чизиқлари) ёки турли замонда кечгани ҳолда параллел тасвирланаётган воқеалар ётган сюжет линиялари (мас., Ҳ.Султоновнинг ўтмиш-ҳозир параллелига қурилган “Ажойиб кунларнинг бирида” қиссаси) композицион П.га мисол бўла олади. Шунингдек, табиат тасвири билан қаҳрамон руҳияти, хаёлдаги ҳолат билан ҳаётий ҳолат, туш билан ўнг ва ш.к.ни параллел тасвирлаш ҳам композицион П. усулида амалга ошади.