Peripetiya

Peripetiya (yun. peripeteia – kutilmagan burilish) – syujetshunoslik kategoriyalaridan biri, voqea rivoji va qahramon taqdiridagi kutilmagan keskin burilish. Antik drama nazariyasida P. termini faol qoʻllangan boʻlib, bu hol antik drama xususiyatlari bilan izohlanadi. Jumladan, Arastu “Poetika”da tragediyadagi P.ni qahramon saʼy-harakatining koʻzlanganiga tamoman zid holatga olib kelishi sifatida tushuntiradi. Yaʼni P.ga kutilmaganlik, qandaydir tasodif tufayli voqealar rivoji va qahramon taqdirida kutilmagan evrilishlar yuz berishi xos boʻlib, bu qahramon bilan taqdiri azal konflikti asosiga qurilgan syujetlarda muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Mas., Sofoklning “Shoh Edip” tragediyasida avval choʻpon, keyin esa elchi olib kelgan xabar syujet voqelari rivojida keskin burilish yasaydi, natijada shodlikdan qaygʻuga yoki, aksincha, qaygʻudan hursandchilikka birdan oʻtish kuzatiladi. P.da qahramon hayotidagi evrilishlar “baxtiyorlik – baxtsizlik” yoki “baxtsizlik – baxtiyorlik” sxemalari asosida amalga oshadi, syujetning bunday tartibda qurilishi asarga qiziqarlilik, oʻqishlilik baxsh etadi. Shuning uchun ham P. antik adabiyotda, oʻrta asrlar va Uygʻonish davri adabiyoti namunalarida voqeaband syujetlarning muhim strukturaviy unsuri boʻlgan. Badiiy tafakkurning realizm bosqichiga yaqinlashishi barobaridadadada qahramon taqdirida tasodif, umuman, taqdiri azal roli susayib, undagi oʻzgarishlarning ijtimoiy-psixologik omillarini ochishga intilish kuchayadi, shu bilan bogʻliq holda, P.ning syujet strukturasidagi roli va salmogʻi ham oʻzgaradi. Albatta, u izsiz yoʻqolgani yoʻq, chunki, birinchidan, u syujetga qiziqarlilik baxsh etuvchi unsur, ikkinchidan, inson hayotida tasodif sezilarli oʻrin tutishini ham inkor qilib boʻlmaydi. Biroq realizm adabiyotida tasodif ham muayyan hayotiy asosga ega, yaʼni u haqiqatga monand tasvirlanadi. Mas., “Oʻtgan kunlar”da Otabekning usta Olim bilan uchrashib qolishi – tasodif, usta Parfi sabab dushmanini tanishi – tasodif, gʻanimlar rejasidan voqif boʻlishi – tasodif va bularning bari hayotiy zaminga ega. Hozirgi adabiyotshunoslikda P. termini, asosan, dramatik asarlarga nisbatan qoʻllanadi, epik asarlar tahlilida esa tushunchani situatsiya termini oʻziga qamrab oladi.

Перипетия (юн. peripeteia – кутилмаган бурилиш) – сюжетшунослик категорияларидан бири, воқеа ривожи ва қаҳрамон тақдиридаги кутилмаган кескин бурилиш. Антик драма назариясида П. термини фаол қўлланган бўлиб, бу ҳол антик драма хусусиятлари билан изоҳланади. Жумладан, Арасту “Поэтика”да трагедиядаги П.ни қаҳрамон саъй-ҳаракатининг кўзланганига тамоман зид ҳолатга олиб келиши сифатида тушунтиради. Яъни П.га кутилмаганлик, қандайдир тасодиф туфайли воқеалар ривожи ва қаҳрамон тақдирида кутилмаган эврилишлар юз бериши хос бўлиб, бу қаҳрамон билан тақдири азал конфликти асосига қурилган сюжетларда муҳим аҳамиятга эга бўлган. Мас., Софоклнинг “Шоҳ Эдип” трагедиясида аввал чўпон, кейин эса элчи олиб келган хабар сюжет воқелари ривожида кескин бурилиш ясайди, натижада шодликдан қайғуга ёки, аксинча, қайғудан ҳурсандчиликка бирдан ўтиш кузатилади. П.да қаҳрамон ҳаётидаги эврилишлар “бахтиёрлик – бахтсизлик” ёки “бахтсизлик – бахтиёрлик” схемалари асосида амалга ошади, сюжетнинг бундай тартибда қурилиши асарга қизиқарлилик, ўқишлилик бахш этади. Шунинг учун ҳам П. антик адабиётда, ўрта асрлар ва Уйғониш даври адабиёти намуналарида воқеабанд сюжетларнинг муҳим структуравий унсури бўлган. Бадиий тафаккурнинг реализм босқичига яқинлашиши баробаридададада қаҳрамон тақдирида тасодиф, умуман, тақдири азал роли сусайиб, ундаги ўзгаришларнинг ижтимоий-психологик омилларини очишга интилиш кучаяди, шу билан боғлиқ ҳолда, П.нинг сюжет структурасидаги роли ва салмоғи ҳам ўзгаради. Албатта, у изсиз йўқолгани йўқ, чунки, биринчидан, у сюжетга қизиқарлилик бахш этувчи унсур, иккинчидан, инсон ҳаётида тасодиф сезиларли ўрин тутишини ҳам инкор қилиб бўлмайди. Бироқ реализм адабиётида тасодиф ҳам муайян ҳаётий асосга эга, яъни у ҳақиқатга монанд тасвирланади. Мас., “Ўтган кунлар”да Отабекнинг уста Олим билан учрашиб қолиши – тасодиф, уста Парфи сабаб душманини таниши – тасодиф, ғанимлар режасидан воқиф бўлиши – тасодиф ва буларнинг бари ҳаётий заминга эга. Ҳозирги адабиётшуносликда П. термини, асосан, драматик асарларга нисбатан қўлланади, эпик асарлар таҳлилида эса тушунчани ситуация термини ўзига қамраб олади.