Peyzaj

Peyzaj ( fr. paysage – joy, yurt) – adabiy asarda yaratiluvchi badiiy voqelikning muhim komponenti, voqealar kechuvchi ochiq makon (yopiq makon – interyer) tasviri. Anʼanaga koʻra, P. deyilganda, tabiat tasviri tushuniladi, lekin bu xil tushunish birmuncha torroq. Chunki P. nafaqat tabiatni (agar bu soʻz ostida birlamchi tabiat tushunilsa), balki u bilan birga inson tomonidan yaratilgan narsalar tasvirini ham koʻzda tutadi. Shu maʼnoda, mas., biron-bir xiyobon yoki shahar koʻchasining tasviri ham P., holbuki, ular tabiat tasviri emas, joy tasviridir. Yozuvchi P.ni voqealar rivojini toʻxtatib qoʻygancha mufassal tasvirlashi (statik P.) yoki unga taalluqli detallarni voqealar davomida berib borishi (dinamik P.) mumkin. Asarda P. bajaruvchi birlamchi funksiya voqealar kechayotgan joy va vaqt haqida tasavvur berishdir. Biroq P.ning asardagi funksiyalari bu bilan cheklanmaydi, u polifunksionallik xususiyatiga ega. Jumladan, P. qahramon ruhiyatini ochish vositasi sifatida keng qoʻllanadi. Bunda joy tasviri (undagi “rang”lar) personaj ruhiyati bilan uygʻunlik kasb etishi ham, unga kontrastli fon boʻlib xizmat qilishi ham mumkin; qahramon ruhiyatidan oʻtkazib berilgan P. esa uning ayni damdagi holatini tasvirlash vositasi (mas., “Oʻtgan kunlar”dagi haydalgan Otabek koʻzi bilan koʻrilgan tol) boʻla oladi. Shuningdek, ayrim hollarda P. syujet voqealarini asoslaydi yoki ularning u yoki bu yoʻnalishda rivojlanishiga (mas., A.Oripov. “Hangoma”) turtki beradi. Turli adabiy turlarga mansub asarlarda P.ning oʻrni va sifati farqlanadi. Epik asarlarda ancha mufassal tasvirlangan P.lar keng oʻrin tutsa, dramatik asarlarda faqat shartli ravishdagina P. haqida gapirish mumkin. Zero, remarkalarda joyga xos bir nechta asosiy detallarni umumiy tarzda keltirishning oʻzini faqat shartli ravishdagina joy tasviri deyish mumkin. Lirik asarlarda ham P. koʻproq detallar tarzida mavjud, biroq ular lirik syujetni rivojlantirish, asoslashga xizmat qiladi, lirik holat vaqti va makoni haqida tasavvur beradi, lirik subyekt ruhiyatidan oʻtkazib berilgani bois oʻsha kayfiyatning suratiga aylanadi yoki uni ifodalash uchun fon vazifasini oʻtaydi va b. Yaʼni P.ning lirikadagi funksiyalari koʻlamliroq, faqat tasvir koʻlami (peyzaj lirikasi istisno qilinsa ) torroq.

Пейзаж ( фр. paysage – жой, юрт) – адабий асарда яратилувчи бадиий воқеликнинг муҳим компоненти, воқеалар кечувчи очиқ макон (ёпиқ макон – интерьер) тасвири. Анъанага кўра, П. дейилганда, табиат тасвири тушунилади, лекин бу хил тушуниш бирмунча торроқ. Чунки П. нафақат табиатни (агар бу сўз остида бирламчи табиат тушунилса), балки у билан бирга инсон томонидан яратилган нарсалар тасвирини ҳам кўзда тутади. Шу маънода, мас., бирон-бир хиёбон ёки шаҳар кўчасининг тасвири ҳам П., ҳолбуки, улар табиат тасвири эмас, жой тасвиридир. Ёзувчи П.ни воқеалар ривожини тўхтатиб қўйганча муфассал тасвирлаши (статик П.) ёки унга тааллуқли деталларни воқеалар давомида бериб бориши (динамик П.) мумкин. Асарда П. бажарувчи бирламчи функция воқеалар кечаётган жой ва вақт ҳақида тасаввур беришдир. Бироқ П.нинг асардаги функциялари бу билан чекланмайди, у полифункционаллик хусусиятига эга. Жумладан, П. қаҳрамон руҳиятини очиш воситаси сифатида кенг қўлланади. Бунда жой тасвири (ундаги “ранг”лар) персонаж руҳияти билан уйғунлик касб этиши ҳам, унга контрастли фон бўлиб хизмат қилиши ҳам мумкин; қаҳрамон руҳиятидан ўтказиб берилган П. эса унинг айни дамдаги ҳолатини тасвирлаш воситаси (мас., “Ўтган кунлар”даги ҳайдалган Отабек кўзи билан кўрилган тол) бўла олади. Шунингдек, айрим ҳолларда П. сюжет воқеаларини асослайди ёки уларнинг у ёки бу йўналишда ривожланишига (мас., А.Орипов. “Ҳангома”) туртки беради. Турли адабий турларга мансуб асарларда П.нинг ўрни ва сифати фарқланади. Эпик асарларда анча муфассал тасвирланган П.лар кенг ўрин тутса, драматик асарларда фақат шартли равишдагина П. ҳақида гапириш мумкин. Зеро, ремаркаларда жойга хос бир нечта асосий деталларни умумий тарзда келтиришнинг ўзини фақат шартли равишдагина жой тасвири дейиш мумкин. Лирик асарларда ҳам П. кўпроқ деталлар тарзида мавжуд, бироқ улар лирик сюжетни ривожлантириш, асослашга хизмат қилади, лирик ҳолат вақти ва макони ҳақида тасаввур беради, лирик субъект руҳиятидан ўтказиб берилгани боис ўша кайфиятнинг суратига айланади ёки уни ифодалаш учун фон вазифасини ўтайди ва б. Яъни П.нинг лирикадаги функциялари кўламлироқ, фақат тасвир кўлами (пейзаж лирикаси истисно қилинса ) торроқ.