Qofiya

Qofiya (ar. قافيه – misra oxiridagi soʻzlarning bir-biriga mos boʻlishi) – sheʼriy misralar oxiridagi qoʻshimcha, soʻz, baʼzan soʻz birikmalarining ohangdosh boʻlib kelishi, aniqrogʻi, ularning tarkibidagi tovushlar guruhining ohangdoshligi. Q. ritmik jihatdan misrani taʼkidlash bilan sheʼr ritmining his qilinishida muhim ahamiyat kasb etadi. Sheʼrni oʻqish davomida (bu narsa, ayniqsa, yoddan oʻqilganda yoki sheʼr tinglanganda yaqqol seziladi) Q. misraning tugaganidan darak beradi, pauza bajarayotgan ajratish funksiyasini taʼkidlaydi. Sheʼriyatda Q.ning bir qator koʻrinishlari (toʻliq va toʻliqsiz qofiya; unlilar ohangdoshligigagina asoslangan assonans Q., undosh tovushlar ohangdoshligigagina asoslangan dissonans Q.; rus sheʼriyatida ochiq yoki yopiq boʻgʻin bilan tugashiga qarab, ochiq – “jenskaya rifma”, yopiq – “mujskaya rifma” va b.) mavjud. Jumladan, hozirgi oʻzbek sheʼriyatida qofiyadagi tovushlarning qay darajada mosligi jihatidan och (toʻliqsiz) va toʻq (toʻliq) qofiyalar ajratiladi. Toʻq qofiyada qofiyadosh soʻzlarning tovush tarkibi toʻla (mas.: “buzib – uzib”, “loʻkillaganda – lopillaganda”, “izlardan – yuzlardan”) mos kelsa, och qofiyalarda qismangina (“dahriy – qahridan”, “tutun – Alovuddin”, “titrab – guldurak”) mos keladi. Q. sheʼriy nutqning ohangdorligi, musiqiyligi va taʼsirdorligini taʼminlovchi muhim unsurlardan biri sanaladi. Sheʼrda ahamiyati kattalagi bois mumtoz adabiyotshunoslikda Q.ni oʻrganuvchi maxsus soha – ilmi qofiya (q.) shakllangan boʻlib, unda Q., uning unsurlari, turlari, estetik vazifalari, Q. bilan bogʻliq sanʼatlar chuqur oʻrganilgan. Jumladan, mumtoz sheʼrshunoslikda Q.ning unsurlari (raviy, ridf, noira va b.), turlari (mutlaq Q., muqayyyad Q.) mukammal taʼriflangan.

Қофия (ар. قافيه – мисра охиридаги сўзларнинг бир-бирига мос бўлиши) – шеърий мисралар охиридаги қўшимча, сўз, баъзан сўз бирикмаларининг оҳангдош бўлиб келиши, аниқроғи, уларнинг таркибидаги товушлар гуруҳининг оҳангдошлиги. Қ. ритмик жиҳатдан мисрани таъкидлаш билан шеър ритмининг ҳис қилинишида муҳим аҳамият касб этади. Шеърни ўқиш давомида (бу нарса, айниқса, ёддан ўқилганда ёки шеър тингланганда яққол сезилади) Қ. мисранинг тугаганидан дарак беради, пауза бажараётган ажратиш функциясини таъкидлайди. Шеъриятда Қ.нинг бир қатор кўринишлари (тўлиқ ва тўлиқсиз қофия; унлилар оҳангдошлигигагина асосланган ассонанс Қ., ундош товушлар оҳангдошлигигагина асосланган диссонанс Қ.; рус шеъриятида очиқ ёки ёпиқ бўғин билан тугашига қараб, очиқ – “женская рифма”, ёпиқ – “мужская рифма” ва б.) мавжуд. Жумладан, ҳозирги ўзбек шеъриятида қофиядаги товушларнинг қай даражада мослиги жиҳатидан оч (тўлиқсиз) ва тўқ (тўлиқ) қофиялар ажратилади. Тўқ қофияда қофиядош сўзларнинг товуш таркиби тўла (мас.: “бузиб – узиб”, “лўкиллаганда – лопиллаганда”, “излардан – юзлардан”) мос келса, оч қофияларда қисмангина (“даҳрий – қаҳридан”, “тутун – Аловуддин”, “титраб – гулдурак”) мос келади. Қ. шеърий нутқнинг оҳангдорлиги, мусиқийлиги ва таъсирдорлигини таъминловчи муҳим унсурлардан бири саналади. Шеърда аҳамияти катталаги боис мумтоз адабиётшуносликда Қ.ни ўрганувчи махсус соҳа – илми қофия (қ.) шаклланган бўлиб, унда Қ., унинг унсурлари, турлари, эстетик вазифалари, Қ. билан боғлиқ санъатлар чуқур ўрганилган. Жумладан, мумтоз шеършуносликда Қ.нинг унсурлари (равий, ридф, ноира ва б.), турлари (мутлақ Қ., муқаййяд Қ.) мукаммал таърифланган.