Qoʻshiq

Qoʻshiq – xalq ogʻzaki ijodida shakllangan lirik janr. Q.ning muhim belgisi – ijro uchun moʻljallanganlik. Q.lar biror musiqa joʻrligida (lapar, yor-yor), muayyan ish-harakat ritmi (qoʻsh qoʻshiqlari, charxchi qoʻshiqlari va b.) yoki maʼlum bir ruhiy holat mohiyatiga (yoʻqlovlar) mos tarzda ijro qilingan. Yozma adabiyot, xususan, XX asr oʻzbek adabiyotida folklor anʼanalarining davomi sifatida Q. janri faollashdi. Ayrim manbalarda kuyga solib ijro etilgan sheʼrni Q. deb aytadilarki, bu fikrda noaniqlik bor. Mas., Furqatning “Sayding qoʻyaber, sayyod” musaddasi yoki Haziniyning “Fargʻona tong otguncha” gʻazalini kuyga solib ijro etish bilan ular Q. boʻlib qolmaydi, birinchisi musaddas, ikkinchisi gʻazalligicha qolaveradi. Yaʼni ularni qoʻshiqchilik sanʼati nuqtai nazaridangina Q. deyish mumkin, adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan emas. Adabiy janr sifatidagi Q., yuqorida aytilganidek, xalq ogʻzaki ijodi anʼanalari zaminida shakllangan boʻlib, u bir qator janr xususiyatlariga ega. Avvalo, Q. ijro uchun moʻljallanadi, unda ijro imkoniyatlari hamisha koʻzda tutiladi. Shuning uchun: 1) aksar Q.lar mavjud xalq kuylariga moslab yoziladi (mas., Hamzaning “Milliy ashulalar uchun milliy sheʼrlar” toʻplamiga kiritilgan “Yigʻla Turkiston” sheʼri xalqda mashhur “Loʻm-loʻm Mamajon” ashulasi ohangiga moslangan); 2) mavjud kuylarga moslanmasdan, yangi kuy bastalash koʻzda tutilgan holda ham Q.ning ritmik-intonatsion, kompozitsion qurilishi jihatidan shunga mos (yengil, oʻynoqi ohang, tovushlar uygʻunligi, misra takrorlari va b.) boʻlishi talab qilinadi. Hozirgi sheʼriyatdagi xalq ogʻzaki ijodiga stilizatsiya (q.) tarzida yozilgan sheʼrlar (mas., M.Yusuf. “Yor-yor”; S.Said. “Xorazmcha”, I.Mirzo. “Fargʻonacha” va b.)ning aksariyati Q. janriga mansub. Taʼkidlash kerakki, adabiy janr sifatidagi Q. ijro uchun moʻljallangan, kuyi bilan birga tugʻilgan boʻlsa ham, hofizlar tomonidan kuylanishi yo kuylanmasligidan qatʼi nazar, Q. boʻlib qolaveradi.

Қўшиқ – халқ оғзаки ижодида шаклланган лирик жанр. Қ.нинг муҳим белгиси – ижро учун мўлжалланганлик. Қ.лар бирор мусиқа жўрлигида (лапар, ёр-ёр), муайян иш-ҳаракат ритми (қўш қўшиқлари, чархчи қўшиқлари ва б.) ёки маълум бир руҳий ҳолат моҳиятига (йўқловлар) мос тарзда ижро қилинган. Ёзма адабиёт, хусусан, ХХ аср ўзбек адабиётида фольклор анъаналарининг давоми сифатида Қ. жанри фаоллашди. Айрим манбаларда куйга солиб ижро этилган шеърни Қ. деб айтадиларки, бу фикрда ноаниқлик бор. Мас., Фурқатнинг “Сайдинг қўябер, сайёд” мусаддаси ёки Ҳазинийнинг “Фарғона тонг отгунча” ғазалини куйга солиб ижро этиш билан улар Қ. бўлиб қолмайди, биринчиси мусаддас, иккинчиси ғазаллигича қолаверади. Яъни уларни қўшиқчилик санъати нуқтаи назаридангина Қ. дейиш мумкин, адабиётшунослик нуқтаи назаридан эмас. Адабий жанр сифатидаги Қ., юқорида айтилганидек, халқ оғзаки ижоди анъаналари заминида шаклланган бўлиб, у бир қатор жанр хусусиятларига эга. Аввало, Қ. ижро учун мўлжалланади, унда ижро имкониятлари ҳамиша кўзда тутилади. Шунинг учун: 1) аксар Қ.лар мавжуд халқ куйларига мослаб ёзилади (мас., Ҳамзанинг “Миллий ашулалар учун миллий шеърлар” тўпламига киритилган “Йиғла Туркистон” шеъри халқда машҳур “Лўм-лўм Мамажон” ашуласи оҳангига мосланган); 2) мавжуд куйларга мосланмасдан, янги куй басталаш кўзда тутилган ҳолда ҳам Қ.нинг ритмик-интонацион, композицион қурилиши жиҳатидан шунга мос (енгил, ўйноқи оҳанг, товушлар уйғунлиги, мисра такрорлари ва б.) бўлиши талаб қилинади. Ҳозирги шеъриятдаги халқ оғзаки ижодига стилизация (қ.) тарзида ёзилган шеърлар (мас., М.Юсуф. “Ёр-ёр”; С.Саид. “Хоразмча”, И.Мирзо. “Фарғонача” ва б.)нинг аксарияти Қ. жанрига мансуб. Таъкидлаш керакки, адабий жанр сифатидаги Қ. ижро учун мўлжалланган, куйи билан бирга туғилган бўлса ҳам, ҳофизлар томонидан куйланиши ё куйланмаслигидан қатъи назар, Қ. бўлиб қолаверади.