Radd ul-ʼajz min as-sadr

Radd ul-ʼajz min as-sadr (ar. ردالعجز من الصدر – sadrdan ajzga qaytish) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, bir soʻzning baytning turli oʻrinlari (sadr, hashv, aruz, ibtido, zarb)da takrorlanishi. Bunda takrorlanayotgan soʻzlar bir xil maʼnoli boʻlishi, oʻzaro tajnis (omonimik munosabat) yoki ishtiqoq (oʻzakdosh) hosil qilishi, shuningdek, shibhi ishtiqoq, yaʼni asli oʻzakdosh boʻlmasa-da, yozilishi (omograf) yoki talaffuzi (omofon)ga koʻra yaqin boʻlishi mumkin. Shulardan kelib chiqqan holda, R.a.m.s. tarzida umumiy nom bilan yuritiluvchi mazkur sanʼatning turli koʻrinishlari farqlanadi. Mas., quyidagi baytlarda bir xil maʼnoli soʻzlar baytning turli oʻrinlarida takrorlanadi:

Ishq oʻti tushgan koʻngulga oʻzga oʻt begonadir,

Men boʻlibman, voh ajab, dardmandi sheʼr, bemori ishq.

Oy jamolining aksi koʻzgu bagʻriga tushdi,

Rashk oʻtida bagʻrimni oʻrtar-u yoqar koʻzgu.

Navoiyning:

Gar Navoiy xoʻblar saydidur, ammo qilmamish

Sendin oʻzga kimsa ul oshuftai rasvoni sayd, –

baytida takrorlanayotgan soʻzlar oʻzaro omonimik munosabatda (birinchi misradaga sayd soʻzi “oʻlja” maʼnosida, ikkinchi misrada “ov jarayoni” maʼnosida kelgan) boʻlib, tajnis hosil qilsa, Atoyining:

Nomurode boʻl Atoyi, dilbarung yoʻlindakim,

Dilbar oʻqtur, oshiqi sodiqqa dilbardin murod, –

baytida esa oʻzakdosh soʻzlar takrorlanib, ishtiqoq hosil qiladi.

Радд ул-ъажз мин ас-садр (ар. ردالعجز من الصدر – садрдан ажзга қайтиш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, бир сўзнинг байтнинг турли ўринлари (садр, ҳашв, аруз, ибтидо, зарб)да такрорланиши. Бунда такрорланаётган сўзлар бир хил маъноли бўлиши, ўзаро тажнис (омонимик муносабат) ёки иштиқоқ (ўзакдош) ҳосил қилиши, шунингдек, шибҳи иштиқоқ, яъни асли ўзакдош бўлмаса-да, ёзилиши (омограф) ёки талаффузи (омофон)га кўра яқин бўлиши мумкин. Шулардан келиб чиққан ҳолда, Р.а.м.с. тарзида умумий ном билан юритилувчи мазкур санъатнинг турли кўринишлари фарқланади. Мас., қуйидаги байтларда бир хил маъноли сўзлар байтнинг турли ўринларида такрорланади:

Ишқ ўти тушган кўнгулга ўзга ўт бегонадир,

Мен бўлибман, воҳ ажаб, дардманди шеър, бемори ишқ.

Ой жамолининг акси кўзгу бағрига тушди,

Рашк ўтида бағримни ўртар-у ёқар кўзгу.

Навоийнинг:

Гар Навоий хўблар сайдидур, аммо қилмамиш

Сендин ўзга кимса ул ошуфтаи расвони сайд, –

байтида такрорланаётган сўзлар ўзаро омонимик муносабатда (биринчи мисрадага сайд сўзи “ўлжа” маъносида, иккинчи мисрада “ов жараёни” маъносида келган) бўлиб, тажнис ҳосил қилса, Атойининг:

Номуроде бўл Атойи, дилбарунг йўлиндаким,

Дилбар ўқтур, ошиқи содиққа дилбардин мурод, –

байтида эса ўзакдош сўзлар такрорланиб, иштиқоқ ҳосил қилади.