Radd ul-matlaʼ

Radd ul-matlaʼ (ar. ردالمطلع – matlaʼning qaytarilishi, takrorlanishi) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat. Nomlanishi “matlaʼni takrorlash” maʼnosini bersa ham, amalda gʻazal matlaʼsi yoki qasidaning birinchi bayti tarkibidagi misralardan birining soʻnggi baytda (baʼzan oraliqdagi baytlardan birida) takrorlanishi ham R.m. deb yuritilaveradi. Misraning takrorlanishi shunchaki takror boʻlmay, balki maʼlum bir poetik maqsadni koʻzlaydi. Gʻazal matlaʼsi yoki qasidaning birinchi baytida ilgari surilgan fikr-gʻoyani shoir keyingi baytlarda rivojlantirib boradi, sheʼr nihoyasida esa bayt (misra)ni takrorlash orqali oʻsha fikr-gʻoyani taʼkidlaydi. Natijada matlaʼ (yoki uning bir misrasi)da ifodalangan fikr-gʻoya, his-kechinma toʻlishadi, yorqinroq ifodasini topadi. Zero, takrorlanayotgan matlaʼ (misra) goʻyo oʻzidan avval kelgan baytlardagi mazmunni singdirib oladi va umumlashtirib ifoda etadi. Oʻzbek mumtoz sheʼriyatida Navoiydan boshlab keng qoʻllana boshlagan ushbu sanʼatning goʻzal namunalarini deyarli barcha shoirlar ijodida uchratish mumkin. Xususan, E.Vohidov sheʼriyatida R.m. sanʼatidan juda samarali foydalanilgan. Mas., shoirning:

Tushda koʻrdim dilbarimni, ey sabo, uygʻotmagil,

Olma bir dam vasl shavqin, qoʻy, meni qoʻzgʻotmagil, –

matlaʼsi bilan boshlanuvchi gʻazali maqtaʼsida matlaʼning ilk misrasi takrorlanadi:

Gar yoʻqotsam bu kecha men qayga borgum axtarib,

Tushda koʻrdim dilbarimni, ey sabo, uygʻotmagil.

Радд ул-матлаъ (ар. ردالمطلع – матлаънинг қайтарилиши, такрорланиши) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат. Номланиши “матлаъни такрорлаш” маъносини берса ҳам, амалда ғазал матлаъси ёки қасиданинг биринчи байти таркибидаги мисралардан бирининг сўнгги байтда (баъзан оралиқдаги байтлардан бирида) такрорланиши ҳам Р.м. деб юритилаверади. Мисранинг такрорланиши шунчаки такрор бўлмай, балки маълум бир поэтик мақсадни кўзлайди. Ғазал матлаъси ёки қасиданинг биринчи байтида илгари сурилган фикр-ғояни шоир кейинги байтларда ривожлантириб боради, шеър ниҳоясида эса байт (мисра)ни такрорлаш орқали ўша фикр-ғояни таъкидлайди. Натижада матлаъ (ёки унинг бир мисраси)да ифодаланган фикр-ғоя, ҳис-кечинма тўлишади, ёрқинроқ ифодасини топади. Зеро, такрорланаётган матлаъ (мисра) гўё ўзидан аввал келган байтлардаги мазмунни сингдириб олади ва умумлаштириб ифода этади. Ўзбек мумтоз шеъриятида Навоийдан бошлаб кенг қўллана бошлаган ушбу санъатнинг гўзал намуналарини деярли барча шоирлар ижодида учратиш мумкин. Хусусан, Э.Воҳидов шеъриятида Р.м. санъатидан жуда самарали фойдаланилган. Мас., шоирнинг:

Тушда кўрдим дилбаримни, эй сабо, уйғотмагил,

Олма бир дам васл шавқин, қўй, мени қўзғотмагил, –

матлаъси билан бошланувчи ғазали мақтаъсида матлаънинг илк мисраси такрорланади:

Гар йўқотсам бу кеча мен қайга боргум ахтариб,

Тушда кўрдим дилбаримни, эй сабо, уйғотмагил.