Radif

Radif (ar. رديف – otning orqasiga ergashib, mingashib keluvchi, izma-iz boruvchi) – mumtoz lirikadagi sheʼr unsurlaridan biri, sheʼr davomida barcha bayt (yoki misra)lar oxirida qofiyadan soʻng aynan takrorlanib keluvchi soʻz, soʻz birikmasi. Yaʼni, mohiyatan, R. ham soʻz takrorining xususiy koʻrinishi boʻlib, faqat uning takrorlanish oʻrni qatʼiy belgilangan. Ikkinchi tomondan, sheʼr unsuri sifatida R. ritmni taʼkidlab kuchaytirish funksiyasini oʻtaydiki, bu soʻz takrorining hamma koʻrinishlariga ham xos emas. Nihoyat, R. soʻz yoki soʻz birikmasining shunchaki takrori emas, u bayt (yoki misra) bilan ajralmas mazmuniy aloqada boʻlib, fikr-tuygʻularni taʼkidlash, kuchaytirish kabi vazifalarni ham bajaradi. Mas., Ogahiyning:

Doʻstlar, bu kun ajab bir sarv qomat koʻrmisham,

Surati boshtin oyoq gʻarqi latofat koʻrmisham, –

matlaʼsida “qomat” va “latofat” juftligi qofiyani hosil qilsa, ulardan keyin takrorlanib kelayotgan “koʻrmisham” soʻzi R. boʻlib, u gʻazaldagi keyingi barcha baytlarning ikkinchi misrasida “qomat-latofat” juftligi bilan qofiyadosh soʻzlardan keyin takrorlanadi. Mashrabning quyidagi baytida R. bir necha soʻzdan iborat:

Murodingga yetay desang, qalandar boʻl, qalandar boʻl,

Sitam ahlin yutay desang, qalandar boʻl, qalandar boʻl.

Ayrim hollarda R. bundan ham koʻproq soʻzlardan tarkiblanib, misraning asosiy qismini egallashi ham mumkin. Mas., Navoiyning “Jondin seni koʻp sevarmen ey umri aziz”, Boburning “Tuz oh, Zahiriddini Muhammad Bobur” misrasi bilan boshlanuvchi ruboiylarida oʻzaro qofiyalanayotgan misralar faqat qofiya va R.dangina iboratdir. Mumtoz sheʼriyatimizda R. gʻazallarda, ayniqsa, keng qoʻllanadi. Shu bois ham gʻazalni yo matlaʼ, yo R. bilan atash koʻproq rasm boʻlgan: “Navoiyning “Topmadim” R.li gʻazali”, Boburning “Qoldimu” R.li gʻazali” va sh.k.

Радиф (ар. رديف – отнинг орқасига эргашиб, мингашиб келувчи, изма-из борувчи) – мумтоз лирикадаги шеър унсурларидан бири, шеър давомида барча байт (ёки мисра)лар охирида қофиядан сўнг айнан такрорланиб келувчи сўз, сўз бирикмаси. Яъни, моҳиятан, Р. ҳам сўз такрорининг хусусий кўриниши бўлиб, фақат унинг такрорланиш ўрни қатъий белгиланган. Иккинчи томондан, шеър унсури сифатида Р. ритмни таъкидлаб кучайтириш функциясини ўтайдики, бу сўз такрорининг ҳамма кўринишларига ҳам хос эмас. Ниҳоят, Р. сўз ёки сўз бирикмасининг шунчаки такрори эмас, у байт (ёки мисра) билан ажралмас мазмуний алоқада бўлиб, фикр-туйғуларни таъкидлаш, кучайтириш каби вазифаларни ҳам бажаради. Мас., Огаҳийнинг:

Дўстлар, бу кун ажаб бир сарв қомат кўрмишам,

Сурати боштин оёқ ғарқи латофат кўрмишам, –

матлаъсида “қомат” ва “латофат” жуфтлиги қофияни ҳосил қилса, улардан кейин такрорланиб келаётган “кўрмишам” сўзи Р. бўлиб, у ғазалдаги кейинги барча байтларнинг иккинчи мисрасида “қомат-латофат” жуфтлиги билан қофиядош сўзлардан кейин такрорланади. Машрабнинг қуйидаги байтида Р. бир неча сўздан иборат:

Муродингга етай десанг, қаландар бўл, қаландар бўл,

Ситам аҳлин ютай десанг, қаландар бўл, қаландар бўл.

Айрим ҳолларда Р. бундан ҳам кўпроқ сўзлардан таркибланиб, мисранинг асосий қисмини эгаллаши ҳам мумкин. Мас., Навоийнинг “Жондин сени кўп севармен эй умри азиз”, Бобурнинг “Туз оҳ, Заҳириддини Муҳаммад Бобур” мисраси билан бошланувчи рубоийларида ўзаро қофияланаётган мисралар фақат қофия ва Р.дангина иборатдир. Мумтоз шеъриятимизда Р. ғазалларда, айниқса, кенг қўлланади. Шу боис ҳам ғазални ё матлаъ, ё Р. билан аташ кўпроқ расм бўлган: “Навоийнинг “Топмадим” Р.ли ғазали”, Бобурнинг “Қолдиму” Р.ли ғазали” ва ш.к.