Rajaz

Rajaz (ar. رجز – tuya holdan toyganda paydo boʻladigan qaltiroq kasali) – aruz bahrlaridan biri, mustafʼilun aslining (– – v –) takroridan hosil boʻladi. Mazkur bahr iztirobli ohangga egaligi uchun shunday nomlangan. R. oʻzbek sheʼriyatida ancha faol qoʻllanadigan bahrlardan hisoblanadi. Alisher Navoiyning “Mezon ul-avzon”ida R.ning oʻn uch vazni, Boburning “Muxtasar” asarida esa oltmish uch vazni misollar bilan sanab oʻtilgan. Oʻzbek sheʼriyatida R. bahrining sakkiz ruknli, toʻrt ruknli vaznlaridan keng foydalanilgan. R. bahrida yozilgan sheʼrlarning oʻzbek sheʼriyatidagi dastlabki namunalari “Qissasi Rabgʻuziy”da uchraydi. Navoiyning jami yigirma toʻrt sheʼri (jumladan, yigirma ikki gʻazal, bir qitʼa, bir muammo) R. bahrida yozilgan. Bundan tashqari, Atoyi, Sakkokiy, Lutfiy, Gadoiy, Ogahiy kabi mumtoz shoirlar bilan birga, zamonaviy shoirlar ijodida ham R. bahridan keng foydalaniladi. Mas., Ogahiyning “Ustina” radifli mashhur gʻazali rajazi musammani solim vaznida boʻlib, uning chizmasi: – – v – / – – v – / – – v – / – – v – koʻrinishidadir:

Qilgʻil tamosho qomati zebosi birla orazin,

Gar koʻrmasang gul boʻlgʻonin payvandi shamshod ustina.

Ражаз (ар. رجز – туя ҳолдан тойганда пайдо бўладиган қалтироқ касали) – аруз баҳрларидан бири, мустафъилун аслининг (– – v –) такроридан ҳосил бўлади. Мазкур баҳр изтиробли оҳангга эгалиги учун шундай номланган. Р. ўзбек шеъриятида анча фаол қўлланадиган баҳрлардан ҳисобланади. Алишер Навоийнинг “Мезон ул-авзон”ида Р.нинг ўн уч вазни, Бобурнинг “Мухтасар” асарида эса олтмиш уч вазни мисоллар билан санаб ўтилган. Ўзбек шеъриятида Р. баҳрининг саккиз рукнли, тўрт рукнли вазнларидан кенг фойдаланилган. Р. баҳрида ёзилган шеърларнинг ўзбек шеъриятидаги дастлабки намуналари “Қиссаси Рабғузий”да учрайди. Навоийнинг жами йигирма тўрт шеъри (жумладан, йигирма икки ғазал, бир қитъа, бир муаммо) Р. баҳрида ёзилган. Бундан ташқари, Атойи, Саккокий, Лутфий, Гадоий, Огаҳий каби мумтоз шоирлар билан бирга, замонавий шоирлар ижодида ҳам Р. баҳридан кенг фойдаланилади. Мас., Огаҳийнинг “Устина” радифли машҳур ғазали ражази мусаммани солим вазнида бўлиб, унинг чизмаси: – – v – / – – v – / – – v – / – – v – кўринишидадир:

Қилғил тамошо қомати зебоси бирла оразин,

Гар кўрмасанг гул бўлғонин пайванди шамшод устина.