Ramal

Ramal (ar. رمل – tuyaning loʻkillashi, kuy nomi) – aruz bahrlaridan biri, foilotun asli (– v – –) takroridan hosil boʻladi. Bahrning ohangi tuyaning loʻkillashiga oʻxshagani uchun shunday nomlangan. Foilotun ruknida bir vatad ikki sabab orasiga boʻyra toʻqilganga oʻxshash holatda joylashgani uchun ramala, yaʼni toʻqish maʼnosini bildiruvchi soʻzdan olingan, degan fikrlar ham bor. R. bahri oʻzbek mumtoz sheʼriyatida eng koʻp ishlatilgani uchun uni turkiy bahr deb ham yuritiladi. A.Navoiyning “Mezon ul-avzon”ida R.ning oʻn uch vazni, Boburning “Muxtasar” asarida esa ellik toʻqqiz vazni misollar bilan sanab oʻtilgan. Husayniy (Husayn Boyqaro) qalamiga mansub gʻazallarning bari shu bahrda yozilgan boʻlib, bu R.ning juda faol qoʻllanganiga yorqin dalildir. Sheʼriyatimizda R.ning 8 va 6 ruknli jami yigirma toʻrt vaznidan keng foydalanib kelingan. R. bahrida yozilgan sheʼrlarning dastlabki namunalari “Qissasi Rabgʻuziy”da uchraydi. Navoiyning “Xazoyin ul-maoniy” devonidagi 1827 ta (yarmidan koʻpi) sheʼr R. bahrida yozilgan. Mas.:

Dilbaro, sendin bu gʻamkim, menda bordur, kimda bor?

Furqatingdin bu alamkim, menda bordur, kimda bor? –

matlaʼli gʻazali ramali musammani mahzuf vaznidadir. Manbalarda foilotun ruknining bayt tarkibida hech qanday zihofga uchramagan holda takrorlanishidan hosil boʻladigan vazn (ramali musammani solim: –v – – / – v – – / – v – – / – v – –) sheʼriyatimizda Navoiygacha ham, undan keyin ham mutlaqo qoʻllanmagani, faqat Navoiyning “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotida birgina gʻazal mana shu vaznda yaratilgani aytiladi. Uning matlaʼsi:

Ey jamolu rahmatingdin gar zalilu gar muazzaz,

Safhai kavnayn oʻlub oting tarozidin mutarraz.

“Mezon ul-avzon”da esa ushbu vaznga misol sifatida quyidagi bayt keltirilgan:

Kelki, ishqingdin koʻngulda yoʻqturur sabru qarorim,

Boshima yetkur qadamkim, haddin oshti intizorim.

Рамал (ар. رمل – туянинг лўкиллаши, куй номи) – аруз баҳрларидан бири, фоилотун асли (– v – –) такроридан ҳосил бўлади. Баҳрнинг оҳанги туянинг лўкиллашига ўхшагани учун шундай номланган. Фоилотун рукнида бир ватад икки сабаб орасига бўйра тўқилганга ўхшаш ҳолатда жойлашгани учун рамала, яъни тўқиш маъносини билдирувчи сўздан олинган, деган фикрлар ҳам бор. Р. баҳри ўзбек мумтоз шеъриятида энг кўп ишлатилгани учун уни туркий баҳр деб ҳам юритилади. А.Навоийнинг “Мезон ул-авзон”ида Р.нинг ўн уч вазни, Бобурнинг “Мухтасар” асарида эса эллик тўққиз вазни мисоллар билан санаб ўтилган. Ҳусайний (Ҳусайн Бойқаро) қаламига мансуб ғазалларнинг бари шу баҳрда ёзилган бўлиб, бу Р.нинг жуда фаол қўлланганига ёрқин далилдир. Шеъриятимизда Р.нинг 8 ва 6 рукнли жами йигирма тўрт вазнидан кенг фойдаланиб келинган. Р. баҳрида ёзилган шеърларнинг дастлабки намуналари “Қиссаси Рабғузий”да учрайди. Навоийнинг “Хазойин ул-маоний” девонидаги 1827 та (ярмидан кўпи) шеър Р. баҳрида ёзилган. Мас.:

Дилбаро, сендин бу ғамким, менда бордур, кимда бор?

Фурқатингдин бу аламким, менда бордур, кимда бор? –

матлаъли ғазали рамали мусаммани маҳзуф вазнидадир. Манбаларда фоилотун рукнининг байт таркибида ҳеч қандай зиҳофга учрамаган ҳолда такрорланишидан ҳосил бўладиган вазн (рамали мусаммани солим: –v – – / – v – – / – v – – / – v – –) шеъриятимизда Навоийгача ҳам, ундан кейин ҳам мутлақо қўлланмагани, фақат Навоийнинг “Хазойин ул-маоний” куллиётида биргина ғазал мана шу вазнда яратилгани айтилади. Унинг матлаъси:

Эй жамолу раҳматингдин гар залилу гар муаззаз,

Сафҳаи кавнайн ўлуб отинг тарозидин мутарраз.

“Мезон ул-авзон”да эса ушбу вазнга мисол сифатида қуйидаги байт келтирилган:

Келки, ишқингдин кўнгулда йўқтурур сабру қарорим,

Бошима еткур қадамким, ҳаддин ошти интизорим.