Ramz

Ramz (ar. رمز – imo, ishora, imlash) – simvol; koʻchim turlaridan biri, faqat shartli ravishda va shu matn doirasida koʻchma maʼno kasb etuvchi soʻz yoki soʻz birikmasi; obrazlilik turi. R. mohiyatan allegoriyaga yaqin, undan farqi shuki, R. kontekst doirasida ham oʻz maʼnosida, ham koʻchma maʼnoda qoʻllanadi. R.ning maʼnosi kontekst doirasida va shartdan xabardorlik boʻlganda reallashadi. Mas., Choʻlpon sheʼriyatidagi “yulduz”, “bulut”, “bahor”, “qish” obrazlari R.ning yorqin misoli boʻla oladi. Jumladan, mashhur “Qalandar ishqi” sheʼrini ishqiy mavzudagi sheʼr sifatida tushunaverish mumkin. Biroq undagi R.lar qatida boshqa maʼno ham mustaqil holda mavjud boʻlib, uni oʻz vaqtida shoirga ruhan yaqin kishilar yaxshi tushunishgan. Sababi, ular ramzlarning maʼnosi anglashiladigan kontekstdan – shoirning hayot yoʻli, orzu-intilishlari, sheʼr yozilgan paytdagi ruhiy holati va h. omillardan xabardor boʻlganlar. Demak, R. maʼnosi hozirda ham Choʻlponning hayot yoʻli va ijodiy merosi kontekstidagina anglanishi mumkin. R.ning tabiatini R.Parfi sheʼridan olingan quyidagi parcha misolida koʻrish mumkin:

Yana keldim mahzun goʻshaga,

Bunda bir nay yotibdi sinib.

Qoʻy, sigʻinma ortiq oʻshanga,

Qoʻy, sigʻinma unga, sevgilim...

Parchadagi “singan nay” ramzdir. Mazkur ramzni oʻz maʼnosida ham (yaʼni garchi notabiiy koʻrinsa-da, oʻsha goʻshada chindanam singan nay yotibdi, maʼnosida), lirik qahramonning yoʻqotilgan hislari, armonga aylangan orzulari maʼnosida ham tushunish mumkin. Keyingi holda “singan nay”ni R. sifatida qabul qilgan boʻlamiz. Muhim tomoni shuki, “singan nay” bilan “yoʻqotilgan hislar, armonga aylangan orzular” orasida metaforadagi kabi oʻxshashlik yoki metonimiyadagi kabi aloqadorlik asosidagi munosabat yoʻq. Yaʼni “singan nay” faqat shu kontekst doirasidagina shartli ravishda oʻsha mazmunni ifodalaydi. Xuddi shu gap Choʻlponning “Qalandar ishqi” sheʼridagi “yor”, “muhabbat”, “dengiz”, “yulduz”, “quyosh” R.lariga ham taalluqli. Zero, ular ham oʻzlari ifodalayotgan ramziy maʼno bilan oʻxshashlik yoki aloqadorlik munosabatida emas, faqat shartli ravishdagina (shartdan, kontekstdan boxabar kishilarga) ramziy maʼnoni ifodalaydilar. Shartdan, kontekstdan bexabar oʻquvchi uchun esa sheʼrning faqat bevosita mazmuni, yuzadagi mazmunigina mavjuddir.

Рамз (ар. رمز – имо, ишора, имлаш) – символ; кўчим турларидан бири, фақат шартли равишда ва шу матн доирасида кўчма маъно касб этувчи сўз ёки сўз бирикмаси; образлилик тури. Р. моҳиятан аллегорияга яқин, ундан фарқи шуки, Р. контекст доирасида ҳам ўз маъносида, ҳам кўчма маънода қўлланади. Р.нинг маъноси контекст доирасида ва шартдан хабардорлик бўлганда реаллашади. Мас., Чўлпон шеъриятидаги “юлдуз”, “булут”, “баҳор”, “қиш” образлари Р.нинг ёрқин мисоли бўла олади. Жумладан, машҳур “Қаландар ишқи” шеърини ишқий мавзудаги шеър сифатида тушунавериш мумкин. Бироқ ундаги Р.лар қатида бошқа маъно ҳам мустақил ҳолда мавжуд бўлиб, уни ўз вақтида шоирга руҳан яқин кишилар яхши тушунишган. Сабаби, улар рамзларнинг маъноси англашиладиган контекстдан – шоирнинг ҳаёт йўли, орзу-интилишлари, шеър ёзилган пайтдаги руҳий ҳолати ва ҳ. омиллардан хабардор бўлганлар. Демак, Р. маъноси ҳозирда ҳам Чўлпоннинг ҳаёт йўли ва ижодий мероси контекстидагина англаниши мумкин. Р.нинг табиатини Р.Парфи шеъридан олинган қуйидаги парча мисолида кўриш мумкин:

Яна келдим маҳзун гўшага,

Бунда бир най ётибди синиб.

Қўй, сиғинма ортиқ ўшанга,

Қўй, сиғинма унга, севгилим...

Парчадаги “синган най” рамздир. Мазкур рамзни ўз маъносида ҳам (яъни гарчи нотабиий кўринса-да, ўша гўшада чинданам синган най ётибди, маъносида), лирик қаҳрамоннинг йўқотилган ҳислари, армонга айланган орзулари маъносида ҳам тушуниш мумкин. Кейинги ҳолда “синган най”ни Р. сифатида қабул қилган бўламиз. Муҳим томони шуки, “синган най” билан “йўқотилган ҳислар, армонга айланган орзулар” орасида метафорадаги каби ўхшашлик ёки метонимиядаги каби алоқадорлик асосидаги муносабат йўқ. Яъни “синган най” фақат шу контекст доирасидагина шартли равишда ўша мазмунни ифодалайди. Худди шу гап Чўлпоннинг “Қаландар ишқи” шеъридаги “ёр”, “муҳаббат”, “денгиз”, “юлдуз”, “қуёш” Р.ларига ҳам тааллуқли. Зеро, улар ҳам ўзлари ифодалаётган рамзий маъно билан ўхшашлик ёки алоқадорлик муносабатида эмас, фақат шартли равишдагина (шартдан, контекстдан бохабар кишиларга) рамзий маънони ифодалайдилар. Шартдан, контекстдан бехабар ўқувчи учун эса шеърнинг фақат бевосита мазмуни, юзадаги мазмунигина мавжуддир.