Realizm

Realizm (lot. realis – mavjud, haqiqiy) – adabiyotshunoslikda R. termini tor va keng maʼnolarda qoʻllanadi. Keng maʼnoda R. terminining maʼnosi badiiy asar (unda tasvirlangan badiiy voqelik) bilan real voqelik munosabatidan kelib chiqadi. Yaʼni bu holda R. umumestetik tushuncha boʻlib, hayotni haqiqatga (reallikka) muvofiq tasvirlashni, hayot haqiqatini bildiradi. Har qanday badiiy asarda voqelik u yoki bu tarzda aks etishi, voqelikni hayotga monand tarzda aks ettirish esa qadimdan mavjudligi eʼtiborga olinsa, bu maʼnodagi R.ning ildizlari juda qadim zamonlarga taqalishi tabiiydir. Shu bois ham adabiyotshunoslikda antik R. (yoki mifologik R.), uygʻonish davri R.i, maʼrifatchilik R.i kabi atamalar ishlatiladi, tabiiyki, bu maʼnodagi R. klassitsizm, sentimentalizm kabi yoʻnalishlarga ham xosdir. Demak, bu maʼnoda R. termini hayotni badiiy aks ettirish prinsiplari, badiiy tafakkur tipini anglatadi.

Tor maʼnoda R. hayotni haqiqatda mavjud narsa-hodisalar mohiyatiga muvofiq tarzda, voqelikda mavjud faktlarini tipiklashtirish (q.) asosida yaratilgan badiiy obrazlar orqali aks ettirishga asoslanuvchi ijodiy metod va ongli ravishda shu metodga tayangan adabiy yoʻnalishni bildiradi. Ushbu metod (yoʻnalish)ning maydonga chiqishi XIX asrning oʻrtalariga toʻgʻri keladi. R. metodida adabiyotning bilish funksiyasi ustuvor ahamiyat kasb etadi, realist ijodkorlar adabiyotni olam va odamni (jumladan, oʻzini) idrok etishning muhim va samarali vositasi deb biladilar. Shunga koʻra, R. hayotni butun murakkabligi bilan keng koʻlamda aks ettirishga intiladi. Bilish maqsadining ustuvorligi bois R. insonni ijtimoiy muhit bilan uzviy aloqada tasvirlaydi, ijtimoiy-tarixiy sharoitning inson taqdiri va feʼl-atvoriga taʼsirini teran badiiy tadqiq etadi. Zero, realist sanʼatkor inson taqdiri, uning amallari, orzu-intilishlari ijtimoiy asosga ega deb biladi, bularning barini ijtimoiy-psixologik jihatdan asoslashga intiladi. Ayni chogʻda, yetuk R. adabiyotida inson ijtimoiy sharoitga bogʻlabgina qoʻyilmaydi, inson oʻz iroda kuchi bilan undan yuqori koʻtarila oladigan, unga qarshi tura biladigan kuch sifatida ham koʻrsatiladi. Xuddi shu jihati bilan R. naturalizmdan farqlanadi, hayotni unga qaraganda teranroq va haqqoniyroq aks ettira oladi. Insonni murakkab ijtimoiy munosabatlar tizimida tasvirlarkan, R. hayotni keng koʻlamda tasvirlashga erishadi, jamiyatning joriy holati, undagi taraqqiyot yoki tanazzul tendensiyalarini badiiy idrok etadi, u haqda oʻzining badiiy hukmini ifodalab, adabiyotning konseptual funksiyasini amalga oshiradi. Ayni chogʻda, R.ni hayotdan oddiygina nusxa koʻchirish (q. naturalizm) deb tushunmaslik kerak. Zero, ijodiy metod sifatida R. ham voqelikni ijodiy aks ettiradi, ijodiy qayta yaratadi. R. adabiyotidagi ijodiy qayta yaratish tipiklashtirish, yaʼni voqelikning muayyan davr va muhit uchun eng xarakterli jihatlarini umumlashtirish orqali amalga oshadi. Biroq bu hol ijodiylikka zid deb tushunilmasligi kerak, zero, R.dagi tipiklashtirish badiiy toʻqimani aslo inkor qilmaydi, faqat uning ham voqelik mohiyatiga muvofiq boʻlishini taqozo etadi. Shu bilan birga, R. taraqqiyoti davomida, xususan, XX asr R.ida badiiy shartlilik (ramziy obrazlar, rivoyatlar, fantastika elementlari va sh.k.)ning turli koʻrinishlari ham keng qoʻllanila boshladi. Mazkur holga realistik tasvir prinsiplaridan chekinish deb qaramaslik kerak. Aksincha, bu R. adabiyotining hayotni teranroq idrok etish, oʻz badiiy imkoniyatlarini boyitish yoʻlidagi harakati, uning adabiy jarayondagi badiiy-estetik hodisalar (turli adabiy yoʻnalishlar, oqimlar; yangi uslubiy oqimlar, tasvir prinsiplari va b.) bilan ijodiy raqobat-muloqoti natijasidir.

XIX asr oʻrtalaridan maydonga chiqqan R. metod (yoʻnalish)i shoʻro adabiyotshunosligida tanqidiy R. deb, shoʻro adabiyotining metodi esa sotsialistik R. deb yuritilgan. Har ikki terminning ilmiy muomalaga kirishi ham M. Gorkiy nomi bilan bogʻliqdir. Bulardan birinchisini tanqidiy R. deb atarkan, M.Gorkiy bu davr realistik adabiyoti namunalarining aksariyati mavjud burjua tuzumidagi ijtimoiy munosabatlarni teran tahlil etishi va uning insoniylikka zid mohiyatini ochib berishi hamda gʻoyaviy-badiiy inkor qilishidan kelib chiqadi. Ikkinchisi, yaʼni sotsialistik R. ham xuddi shu kabi gʻoyaviy-mafkuraviy asosda taʼriflangan, u voqelikni markscha-lenincha dunyoqarash asosida baholashi bilangina farqlanadi. Holbuki, birinchidan, ijodiy metod sifatida R. mohiyatan bitta hodisa boʻlib, uning doirasida turlicha dunyoqarashlar ifoda etilishi mumkin; ikkinchidan, u oʻz taraqqiyoti davomida sifat jihatidan oʻzgarib-takomillashib, oʻzining tasvir va ifoda imkoniyatlarini muttasil boyitib borgan.

Реализм (лот. realis – мавжуд, ҳақиқий) – адабиётшуносликда Р. термини тор ва кенг маъноларда қўлланади. Кенг маънода Р. терминининг маъноси бадиий асар (унда тасвирланган бадиий воқелик) билан реал воқелик муносабатидан келиб чиқади. Яъни бу ҳолда Р. умумэстетик тушунча бўлиб, ҳаётни ҳақиқатга (реалликка) мувофиқ тасвирлашни, ҳаёт ҳақиқатини билдиради. Ҳар қандай бадиий асарда воқелик у ёки бу тарзда акс этиши, воқеликни ҳаётга монанд тарзда акс эттириш эса қадимдан мавжудлиги эътиборга олинса, бу маънодаги Р.нинг илдизлари жуда қадим замонларга тақалиши табиийдир. Шу боис ҳам адабиётшуносликда антик Р. (ёки мифологик Р.), уйғониш даври Р.и, маърифатчилик Р.и каби атамалар ишлатилади, табиийки, бу маънодаги Р. классицизм, сентиментализм каби йўналишларга ҳам хосдир. Демак, бу маънода Р. термини ҳаётни бадиий акс эттириш принциплари, бадиий тафаккур типини англатади.

Тор маънода Р. ҳаётни ҳақиқатда мавжуд нарса-ҳодисалар моҳиятига мувофиқ тарзда, воқеликда мавжуд фактларини типиклаштириш (қ.) асосида яратилган бадиий образлар орқали акс эттиришга асосланувчи ижодий метод ва онгли равишда шу методга таянган адабий йўналишни билдиради. Ушбу метод (йўналиш)нинг майдонга чиқиши XIX асрнинг ўрталарига тўғри келади. Р. методида адабиётнинг билиш функцияси устувор аҳамият касб этади, реалист ижодкорлар адабиётни олам ва одамни (жумладан, ўзини) идрок этишнинг муҳим ва самарали воситаси деб биладилар. Шунга кўра, Р. ҳаётни бутун мураккаблиги билан кенг кўламда акс эттиришга интилади. Билиш мақсадининг устуворлиги боис Р. инсонни ижтимоий муҳит билан узвий алоқада тасвирлайди, ижтимоий-тарихий шароитнинг инсон тақдири ва феъл-атворига таъсирини теран бадиий тадқиқ этади. Зеро, реалист санъаткор инсон тақдири, унинг амаллари, орзу-интилишлари ижтимоий асосга эга деб билади, буларнинг барини ижтимоий-психологик жиҳатдан асослашга интилади. Айни чоғда, етук Р. адабиётида инсон ижтимоий шароитга боғлабгина қўйилмайди, инсон ўз ирода кучи билан ундан юқори кўтарила оладиган, унга қарши тура биладиган куч сифатида ҳам кўрсатилади. Худди шу жиҳати билан Р. натурализмдан фарқланади, ҳаётни унга қараганда теранроқ ва ҳаққонийроқ акс эттира олади. Инсонни мураккаб ижтимоий муносабатлар тизимида тасвирларкан, Р. ҳаётни кенг кўламда тасвирлашга эришади, жамиятнинг жорий ҳолати, ундаги тараққиёт ёки таназзул тенденцияларини бадиий идрок этади, у ҳақда ўзининг бадиий ҳукмини ифодалаб, адабиётнинг концептуал функциясини амалга оширади. Айни чоғда, Р.ни ҳаётдан оддийгина нусха кўчириш (қ. натурализм) деб тушунмаслик керак. Зеро, ижодий метод сифатида Р. ҳам воқеликни ижодий акс эттиради, ижодий қайта яратади. Р. адабиётидаги ижодий қайта яратиш типиклаштириш, яъни воқеликнинг муайян давр ва муҳит учун энг характерли жиҳатларини умумлаштириш орқали амалга ошади. Бироқ бу ҳол ижодийликка зид деб тушунилмаслиги керак, зеро, Р.даги типиклаштириш бадиий тўқимани асло инкор қилмайди, фақат унинг ҳам воқелик моҳиятига мувофиқ бўлишини тақозо этади. Шу билан бирга, Р. тараққиёти давомида, хусусан, ХХ аср Р.ида бадиий шартлилик (рамзий образлар, ривоятлар, фантастика элементлари ва ш.к.)нинг турли кўринишлари ҳам кенг қўлланила бошлади. Мазкур ҳолга реалистик тасвир принципларидан чекиниш деб қарамаслик керак. Аксинча, бу Р. адабиётининг ҳаётни теранроқ идрок этиш, ўз бадиий имкониятларини бойитиш йўлидаги ҳаракати, унинг адабий жараёндаги бадиий-эстетик ҳодисалар (турли адабий йўналишлар, оқимлар; янги услубий оқимлар, тасвир принциплари ва б.) билан ижодий рақобат-мулоқоти натижасидир.

XIX аср ўрталаридан майдонга чиққан Р. метод (йўналиш)и шўро адабиётшунослигида танқидий Р. деб, шўро адабиётининг методи эса социалистик Р. деб юритилган. Ҳар икки терминнинг илмий муомалага кириши ҳам М. Горький номи билан боғлиқдир. Булардан биринчисини танқидий Р. деб атаркан, М.Горький бу давр реалистик адабиёти намуналарининг аксарияти мавжуд буржуа тузумидаги ижтимоий муносабатларни теран таҳлил этиши ва унинг инсонийликка зид моҳиятини очиб бериши ҳамда ғоявий-бадиий инкор қилишидан келиб чиқади. Иккинчиси, яъни социалистик Р. ҳам худди шу каби ғоявий-мафкуравий асосда таърифланган, у воқеликни марксча-ленинча дунёқараш асосида баҳолаши билангина фарқланади. Ҳолбуки, биринчидан, ижодий метод сифатида Р. моҳиятан битта ҳодиса бўлиб, унинг доирасида турлича дунёқарашлар ифода этилиши мумкин; иккинчидан, у ўз тараққиёти давомида сифат жиҳатидан ўзгариб-такомиллашиб, ўзининг тасвир ва ифода имкониятларини муттасил бойитиб борган.