Reminissensiya

Reminissensiya (lot. reminiscentia – xotirlash, eslash) – 1) adabiy hodisalarning dialogik munosabatda boʻlishi natijasi oʻlaroq yuzaga keluvchi hodisa, adabiy asardagi ilgari mavjud boʻlgan asarlarni yodga soluvchi nuqtalar. Bunday R.lar anglangan yoki anglanmagan (asarda ijodkor xotirasida muhrlanib qolgan oʻzga asardagi nuqtalarning gʻayriixtiyoriy tarzda aks etishi) ravishda voqe boʻladi; ular ochiq-oshkor emas, shu bois ilgʻab olinishi ham birmuncha qiyin va shu jihati bilan oʻzlashtirish va taqliddan farqlanadi. Mas., Sh.Rahmonning sheʼrida Torobiy tilidan aytilgan quyidagi soʻzlar Choʻlpon sheʼrlarini yodga soladi:

Jonim-jigarimsan

sen-da odamsan,

loaqal koʻzingda bir yosh koʻrsaydim,

loaqal qovushib qolgan qoʻlingda

yovlarga atalgan bir tosh koʻrsaydim.

Hozirgi kitobxon uchun parchadagi R.lar aniq koʻrinar, lekin sheʼr yozilgan 1983 yilda koʻpchilik uchun oʻxshashlikni ilgʻab olish qiyin boʻlgani ham aniq. Yoki shoirning “Men sevgan daryolar shundoq qolurmu, meni oʻylatgan yoʻl qolurmi shundoq? Men suyangan togʻlar shundoq qolurmi, shundoq qolarmikan yuraklarda dogʻ?” satrlari jadid sheʼriyatidagi ohanglarni yodga soladi. Shunga oʻxshash, H.Olimjonning “Muqanna”sida Muqanna tilidan aytilgan quyidagi gaplar ham Choʻlponning “Buzilgan oʻlka”ga sheʼridagi ohanglarni eslatadi:

Nima uchun yurt chiqmaydi olovdan?

Nima uchun el qutulmas talovdan?

Nima uchun elni bosgan hasharot?

Din, hiroj deb oʻz-oʻziga qoʻydi ot?

Nega qildi elni buncha gadoy, xor?

Nega boʻldi hamma senga otboqar?

Qiz onadan, xotin erdan ajraldi,

Kosib uydan, dehqon yerdan ajraldi?

Nima uchun?

Keyingi misollardagi R.lar ritmik xotira tufayli vujudga kelgan boʻlib, R.ning bu turi deyarli barcha shoirlar ijodida koʻplab kuzatiladi; 2) adabiy asardagi oʻzidan ilgarigi adabiy hodisalarni eslatuvchi, ongli ravishda yoki anglanmagan tarzda yuzaga kelgan nuqtalarning bari, adabiyotdagi adabiyot obrazi. Mazkur maʼnoda terminning qamrov koʻlami kengayadi va u, tabiiyki, birinchi maʼnoni ham oʻz ichiga oladi. Bunda asardagi (qoʻshtirnoqda yoki qoʻshtirnoqsiz berilgan) sitatalar, sheʼriy misralar (jumladan, nazira, taxmis), obrazlar (mas., talmeh sanʼati), gʻoyaviy-tematik va emotsional motivlar (mas., A.S.Pushkinning “Kuz” – A.Oripovning “Kuz xayollari” sheʼrlari) bilan birga, boshqa ijodkorlarning asarlarini eslatish (mas., A.Qodiriy romanlarida Fuzuliy va Saʼdiy; Choʻlpon romanida M.Arsibashev, L.Andreyev asarlari tilga olinadi), ular haqida bildirilgan mulohazalar ham R.lar hissoblanadi. Shuningdek, bu maʼnoda adabiy asarda boshqa sanʼat turlariga mansub asarlarning eslatilishi, muhokama etilishi yoki sharhlanishi (mas., A.Oripovning “Munojotni tinglab”, U.Azimning “Teatr” turkumi, X.Davronning “Gulliver liliputlar diyorida” sheʼrlari) ham R.larga kiritiladi.

Реминисценция (лот. reminiscentia – хотирлаш, эслаш) – 1) адабий ҳодисаларнинг диалогик муносабатда бўлиши натижаси ўлароқ юзага келувчи ҳодиса, адабий асардаги илгари мавжуд бўлган асарларни ёдга солувчи нуқталар. Бундай Р.лар англанган ёки англанмаган (асарда ижодкор хотирасида муҳрланиб қолган ўзга асардаги нуқталарнинг ғайриихтиёрий тарзда акс этиши) равишда воқе бўлади; улар очиқ-ошкор эмас, шу боис илғаб олиниши ҳам бирмунча қийин ва шу жиҳати билан ўзлаштириш ва тақлиддан фарқланади. Мас., Ш.Раҳмоннинг шеърида Торобий тилидан айтилган қуйидаги сўзлар Чўлпон шеърларини ёдга солади:

Жоним-жигаримсан

сен-да одамсан,

лоақал кўзингда бир ёш кўрсайдим,

лоақал қовушиб қолган қўлингда

ёвларга аталган бир тош кўрсайдим.

Ҳозирги китобхон учун парчадаги Р.лар аниқ кўринар, лекин шеър ёзилган 1983 йилда кўпчилик учун ўхшашликни илғаб олиш қийин бўлгани ҳам аниқ. Ёки шоирнинг “Мен севган дарёлар шундоқ қолурму, мени ўйлатган йўл қолурми шундоқ? Мен суянган тоғлар шундоқ қолурми, шундоқ қолармикан юракларда доғ?” сатрлари жадид шеъриятидаги оҳангларни ёдга солади. Шунга ўхшаш, Ҳ.Олимжоннинг “Муқанна”сида Муқанна тилидан айтилган қуйидаги гаплар ҳам Чўлпоннинг “Бузилган ўлка”га шеъридаги оҳангларни эслатади:

Нима учун юрт чиқмайди оловдан?

Нима учун эл қутулмас таловдан?

Нима учун элни босган ҳашарот?

Дин, ҳирож деб ўз-ўзига қўйди от?

Нега қилди элни бунча гадой, хор?

Нега бўлди ҳамма сенга отбоқар?

Қиз онадан, хотин эрдан ажралди,

Косиб уйдан, деҳқон ердан ажралди?

Нима учун?

Кейинги мисоллардаги Р.лар ритмик хотира туфайли вужудга келган бўлиб, Р.нинг бу тури деярли барча шоирлар ижодида кўплаб кузатилади; 2) адабий асардаги ўзидан илгариги адабий ҳодисаларни эслатувчи, онгли равишда ёки англанмаган тарзда юзага келган нуқталарнинг бари, адабиётдаги адабиёт образи. Мазкур маънода терминнинг қамров кўлами кенгаяди ва у, табиийки, биринчи маънони ҳам ўз ичига олади. Бунда асардаги (қўштирноқда ёки қўштирноқсиз берилган) цитаталар, шеърий мисралар (жумладан, назира, тахмис), образлар (мас., талмеҳ санъати), ғоявий-тематик ва эмоционал мотивлар (мас., А.С.Пушкиннинг “Куз” – А.Ориповнинг “Куз хаёллари” шеърлари) билан бирга, бошқа ижодкорларнинг асарларини эслатиш (мас., А.Қодирий романларида Фузулий ва Саъдий; Чўлпон романида М.Арцибашев, Л.Андреев асарлари тилга олинади), улар ҳақида билдирилган мулоҳазалар ҳам Р.лар ҳиссобланади. Шунингдек, бу маънода адабий асарда бошқа санъат турларига мансуб асарларнинг эслатилиши, муҳокама этилиши ёки шарҳланиши (мас., А.Ориповнинг “Муножотни тинглаб”, У.Азимнинг “Театр” туркуми, Х.Давроннинг “Гулливер лилипутлар диёрида” шеърлари) ҳам Р.ларга киритилади.