Ritorik soʻroq

Ritorik soʻroq – javob berilishini talab qilmaydigan savol, fikrning soʻroq shaklida tasdiqlanishi. Xuddi ritorik murojaat kabi, R.s. ham nutq bezagi, emotsional munosabatni kuchaytirish, fikrni taʼkidlab ifodalash singari maqsadlarga xizmat qiladi. Mas., A.Oripovning “Axir u emasmi, doʻstni gʻanimu, Gʻanimni doʻst qilib qoʻyguvchi odam?” tarzidagi R.s.i “ha, aynan oʻsha – uchinchi odam”, degan fikrni taʼkidlab ifodalaydi. R.Parfining “Yaproq, yaproq, soʻzlab bersang-chi, Oʻz sevgingdan boʻzlab bersang-chi, Nechun tushding, nechun oyoqqa?..” tarzidagi R.s. esa lirik qahramonni oʻylatayotgan muammo, qiynayotgan dardga ishora qiladi. Yoki “Seni, ohang, ey gʻamli ohang, Tanimasdim, bilmasdim oldin. Tomirimda xun talashur jang, Shuncha gʻamni qayerdan olding?” misralarini olsak, R.s. dastlabki uch misradagi oʻy-hislarni xulosalab, bir zarb kabi kuchaytirib ifodalayotgani koʻrinadi. Keltirilgan misollardan R.s. lirik asarda turlicha badiiy-estetik maqsadlarda ishlatilishi, uning polifunksional tabiati maʼlum boʻladi. Mumtoz sheʼriyatimizdagi tajohuli orif sanʼati R.s.ning ayrim koʻrinishlariga oʻxshash, biroq yuqoridagilardan kelib chiqilsa, R.s. mazkur sanʼatga nisbatan ancha keng hodisa ekani ayon boʻladi.

Риторик сўроқ – жавоб берилишини талаб қилмайдиган савол, фикрнинг сўроқ шаклида тасдиқланиши. Худди риторик мурожаат каби, Р.с. ҳам нутқ безаги, эмоционал муносабатни кучайтириш, фикрни таъкидлаб ифодалаш сингари мақсадларга хизмат қилади. Мас., А.Ориповнинг “Ахир у эмасми, дўстни ғаниму, Ғанимни дўст қилиб қўйгувчи одам?” тарзидаги Р.с.и “ҳа, айнан ўша – учинчи одам”, деган фикрни таъкидлаб ифодалайди. Р.Парфининг “Япроқ, япроқ, сўзлаб берсанг-чи, Ўз севгингдан бўзлаб берсанг-чи, Нечун тушдинг, нечун оёққа?..” тарзидаги Р.с. эса лирик қаҳрамонни ўйлатаётган муаммо, қийнаётган дардга ишора қилади. Ёки “Сени, оҳанг, эй ғамли оҳанг, Танимасдим, билмасдим олдин. Томиримда хун талашур жанг, Шунча ғамни қаердан олдинг?” мисраларини олсак, Р.с. дастлабки уч мисрадаги ўй-ҳисларни хулосалаб, бир зарб каби кучайтириб ифодалаётгани кўринади. Келтирилган мисоллардан Р.с. лирик асарда турлича бадиий-эстетик мақсадларда ишлатилиши, унинг полифункционал табиати маълум бўлади. Мумтоз шеъриятимиздаги тажоҳули ориф санъати Р.с.нинг айрим кўринишларига ўхшаш, бироқ юқоридагилардан келиб чиқилса, Р.с. мазкур санъатга нисбатан анча кенг ҳодиса экани аён бўлади.