Ritorika

Ritorika (yun. rhetorike – notiqlik) – 1) notiqlik sanʼati haqidagi fan. Antik Yunonistonda mil. av. V asrlarda paydo boʻlgan. Mil. av. II – I asrlarga kelib tizim holini olgan, antik Rimda ham izchil rivojlangan. R.ning nazariy asoslari faylasuflar, amaliyotchi notiqlar tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, bunda Arastu, Sitseron, Kvintilianlarning xizmatlari, ayniqsa, katta. Antik Yunoniston va Rim ijtimoiy tuzumida notiqlikning katta oʻrin tutgani R.ning gurkirab rivojlanishiga asos boʻlgan. Shunga koʻra, R.ning predmeti nutq boʻlib, u bilan bogʻliq barcha masalalarni (material tanlash, joylashtirish, jumla tuzish, fikrni dalillash va inkor qilish, soʻz tanlash, uslub, uslubiy figuralardan foydalanish, nutqni oʻqish va h.) oʻrgangan. Shu bilan birga, qadimdayoq R.ning oʻrganish obyektiga proza ham kirgan boʻlib, bu jihatdan u poetikaga qarshi qoʻyilgan. Yaʼni poetika badiiy toʻqima bilan ish koʻruvchi poeziya – badiiy adabiyotni, R. esa real material bilan ish koʻruvchi proza – nutqlar, falsafiy va tarixiy asarlarni oʻrgangan; 2) hozirda R. adabiyotshunoslikning badiiy matnni, uning tashkillanish qonuniyatlarini oʻrganuvchi sohasi sifatida ham taʼriflanadi va shu maʼnoni taʼkidlash uchun baʼzan neoritorika termini bilan ham yuritiladi. Bu qarashga koʻra, R. badiiy matnning tashkillanishini, poetika esa badiiy voqelikning tashkillanishini oʻrganadi, yaʼni ular badiiy asarning turli sathlarida ish yuritadi.

Риторика (юн. rhetorike – нотиқлик) – 1) нотиқлик санъати ҳақидаги фан. Антик Юнонистонда мил. ав. V асрларда пайдо бўлган. Мил. ав. II – I асрларга келиб тизим ҳолини олган, антик Римда ҳам изчил ривожланган. Р.нинг назарий асослари файласуфлар, амалиётчи нотиқлар томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, бунда Арасту, Цицерон, Квинтилианларнинг хизматлари, айниқса, катта. Антик Юнонистон ва Рим ижтимоий тузумида нотиқликнинг катта ўрин тутгани Р.нинг гуркираб ривожланишига асос бўлган. Шунга кўра, Р.нинг предмети нутқ бўлиб, у билан боғлиқ барча масалаларни (материал танлаш, жойлаштириш, жумла тузиш, фикрни далиллаш ва инкор қилиш, сўз танлаш, услуб, услубий фигуралардан фойдаланиш, нутқни ўқиш ва ҳ.) ўрганган. Шу билан бирга, қадимдаёқ Р.нинг ўрганиш объектига проза ҳам кирган бўлиб, бу жиҳатдан у поэтикага қарши қўйилган. Яъни поэтика бадиий тўқима билан иш кўрувчи поэзия – бадиий адабиётни, Р. эса реал материал билан иш кўрувчи проза – нутқлар, фалсафий ва тарихий асарларни ўрганган; 2) ҳозирда Р. адабиётшуносликнинг бадиий матнни, унинг ташкилланиш қонуниятларини ўрганувчи соҳаси сифатида ҳам таърифланади ва шу маънони таъкидлаш учун баъзан неориторика термини билан ҳам юритилади. Бу қарашга кўра, Р. бадиий матннинг ташкилланишини, поэтика эса бадиий воқеликнинг ташкилланишини ўрганади, яъни улар бадиий асарнинг турли сатҳларида иш юритади.