Ritsarlik romani (fr. roman chevaleresque – kavalerlik romani, nem. Ritterroman – ritsarlik romani) – oʻrta asrlar kurtuaz adabiyotining asosiy janrlaridan biri, dastlab XII asr oʻrtalarida, ritsarlik harakati gullab-yashnagan Fransiyada paydo boʻlib, keyin butun Yevropaga tarqalgan. Janr genezisi qahramonlik eposiga borib taqalsa-da, R.r. qator xususiyatlari bilan majusiylik davri miflari, qadimgi keltlar va germanlarning rivoyatlari, xalq ertaklari, shuningdek, Sharq adabiyoti namunalariga ham yaqin turadi. R.r. markazidagi qahramon – ritsar oʻzining beqiyos jasorati, olijanobligi bilan ajralib turadi. Ayni shu narsa, qahramon shaxsining oldingi planga chiqarilishi, uni alohida shaxs sifatida (ham ruhiyatidagi jarayonlarni, ham oʻzi va suyukli yori shon-sharafi yoʻlidagi kurashi, bu yoʻldagi jonbozlik va beqiyos qahramonliklarini) tasvirlashga urgʻu berilgani R.r.ni roman janri taraqqiyotidagi muhim bosqichga aylantiradi. R.r.lari avvaliga sheʼriy shaklda yaratilgan boʻlsa, XIII asr oʻrtalaridan uning nasriy bayonlari ham paydo boʻla boshlagan. Koʻplab R.r.lari tematik jihatdan turkumlarga birlashgan boʻlib, oʻz davrida ulardan Tristan va Izolda muhabbati, “yumaloq stol” ritsarlari, qirol Artur, Lanselot haqidagi turkumlar mashhur boʻlgan. Garchi R.r. Yevropa adabiyoti hodisasi boʻlsa-da, Uzoq, Oʻrta va Yaqin Sharq adabiyotlarida ham uning oʻxshashlari (analoglari) mavjud boʻlganki, bu milliy adabiyotlar taraqqiyotidagi stadial umumiylikning yorqin dalilidir. Jumladan, oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi (mas., Goʻroʻgʻli turkumi) yoki yozma adabiyotimizdagi qator dostonlar (mas., “Farhod va Shirin”) mohiyat eʼtibori bilan R.r.lariga yaqin turadi.
Рицарлик романи (фр. roman chevaleresque – кавалерлик романи, нем. Ritterroman – рицарлик романи) – ўрта асрлар куртуаз адабиётининг асосий жанрларидан бири, дастлаб XII аср ўрталарида, рицарлик ҳаракати гуллаб-яшнаган Францияда пайдо бўлиб, кейин бутун Европага тарқалган. Жанр генезиси қаҳрамонлик эпосига бориб тақалса-да, Р.р. қатор хусусиятлари билан мажусийлик даври мифлари, қадимги кельтлар ва германларнинг ривоятлари, халқ эртаклари, шунингдек, Шарқ адабиёти намуналарига ҳам яқин туради. Р.р. марказидаги қаҳрамон – рицарь ўзининг беқиёс жасорати, олижаноблиги билан ажралиб туради. Айни шу нарса, қаҳрамон шахсининг олдинги планга чиқарилиши, уни алоҳида шахс сифатида (ҳам руҳиятидаги жараёнларни, ҳам ўзи ва суюкли ёри шон-шарафи йўлидаги кураши, бу йўлдаги жонбозлик ва беқиёс қаҳрамонликларини) тасвирлашга урғу берилгани Р.р.ни роман жанри тараққиётидаги муҳим босқичга айлантиради. Р.р.лари аввалига шеърий шаклда яратилган бўлса, XIII аср ўрталаридан унинг насрий баёнлари ҳам пайдо бўла бошлаган. Кўплаб Р.р.лари тематик жиҳатдан туркумларга бирлашган бўлиб, ўз даврида улардан Тристан ва Изольда муҳаббати, “юмалоқ стол” рицарлари, қирол Артур, Ланселот ҳақидаги туркумлар машҳур бўлган. Гарчи Р.р. Европа адабиёти ҳодисаси бўлса-да, Узоқ, Ўрта ва Яқин Шарқ адабиётларида ҳам унинг ўхшашлари (аналоглари) мавжуд бўлганки, бу миллий адабиётлар тараққиётидаги стадиал умумийликнинг ёрқин далилидир. Жумладан, ўзбек халқ оғзаки ижоди (мас., Гўрўғли туркуми) ёки ёзма адабиётимиздаги қатор достонлар (мас., “Фарҳод ва Ширин”) моҳият эътибори билан Р.р.ларига яқин туради.
Manba: Dilmurod Quronov, Zokirjon Mamajonov, Mashhura Sheraliyeva. Adabiyotshunoslik lugʻati / f.f.d. D. Quronovning umumiy tahriri ostida. – Toshkent: Akademnashr, 2010. – 400 b.