Ritual-mifologik tanqid

Ritual-mifologik tanqid – Gʻarb madaniyatshunosligi va adabiyotshunosligidagi metod, XX asrning 30-yillarida, koʻhna madaniyatlarni oʻrganishdagi ritual-mifologik yoʻnalish (J.Freyzer) va K.Yung analitik psixologiyasining sintezi sifatida maydonga chiqqan. Agar mifologik maktab vakillari adabiyotning paydo boʻlishini miflar bilan bogʻlagan boʻlsalar, R.-m.t. miflarning oʻzi rituallardan kelib chiqqan, deb hisoblaydi. Ularga koʻra, nafaqat antik teatr, balki qahramonlik eposi ham, qadim Sharqning muqaddas manbalariyu antik falsafa, oʻrta asrlar eposiyu roman – xullas, adabiyot toʻlasicha ritualdan kelib chiqqan. Muhim jihati shuki, R.-m.t. ritual-mifologik modellarni ijodiy tasavvurga qanot beruvchi manba emas, balki uning strukturasini belgilovchi bosh omil deb biladi. Shuning uchun ham K.Yungning arxetiplar (q.) haqidagi taʼlimoti ularning qarashlarida muhim oʻrin tutadi. Albatta, eng qadimgi davrlarda yaratilgan koʻplab asarlarga, arxaik janrlarga bunday yondashuv asosli. Lekin R.-m.t. bunday yondashuvni adabiyot tarixining eng qadimgi davrlaridan to hozirgi kuniga qadar tatbiq etadi, zamonaviy adabiyot namunalarida ham ritual-mifologik ildizlarni ochish va ularni shu asosda tushuntirishga intiladi. Toʻgʻri, XX asr jahon adabiyotida miflarga murojaat etishning kuchayishi bunga maʼlum darajada asos ham berar, lekin bu holatni insoniyat xotirasida “kollektiv ongsizlik” sifatida yashayotgan arxetiplarning oʻzini namoyon etishi sifatidagina tushunish, arxetipning badiiy tafakkurdagi rolini mutlaqlashtirish toʻgʻri boʻlmaydi. Zero, xuddi shu hol R.-m.t.ni badiiy ijodda kollektiv rolini individ rolidan ustuvor deb bilishga, undagi biografik faktorni butkul inkor qilishga olib keladi. Shu kabi biryoqlamaliklarga qaramay, R.-m.t.ga xos yondashuv arxaik janrlarni, haqiqatan ham ritual-mifologik asosi kuchli boʻlgan oʻrta asrlar va qisman Uygʻonish davri (umumlashtirib aytganda, ijodda traditsionalizm yetakchilik qilgan davrlar) adabiyotini oʻrganishda samarali natijalar berganini ham qayd etish lozim. Jumladan, unga xos yondashuv rus olimi M.Baxtinning “Fransua Rable ijodi va oʻrta asrlar hamda renessans davri xalq madaniyati” asarida qoʻllangan, bu esa muhim nazariy umumlashmalar chiqarishga asos boʻlgan.

Ритуал-мифологик танқид – Ғарб маданиятшунослиги ва адабиётшунослигидаги метод, ХХ асрнинг 30-йилларида, кўҳна маданиятларни ўрганишдаги ритуал-мифологик йўналиш (Ж.Фрейзер) ва К.Юнг аналитик психологиясининг синтези сифатида майдонга чиққан. Агар мифологик мактаб вакиллари адабиётнинг пайдо бўлишини мифлар билан боғлаган бўлсалар, Р.-м.т. мифларнинг ўзи ритуаллардан келиб чиққан, деб ҳисоблайди. Уларга кўра, нафақат антик театр, балки қаҳрамонлик эпоси ҳам, қадим Шарқнинг муқаддас манбаларию антик фалсафа, ўрта асрлар эпосию роман – хуллас, адабиёт тўласича ритуалдан келиб чиққан. Муҳим жиҳати шуки, Р.-м.т. ритуал-мифологик моделларни ижодий тасаввурга қанот берувчи манба эмас, балки унинг структурасини белгиловчи бош омил деб билади. Шунинг учун ҳам К.Юнгнинг архетиплар (қ.) ҳақидаги таълимоти уларнинг қарашларида муҳим ўрин тутади. Албатта, энг қадимги даврларда яратилган кўплаб асарларга, архаик жанрларга бундай ёндашув асосли. Лекин Р.-м.т. бундай ёндашувни адабиёт тарихининг энг қадимги даврларидан то ҳозирги кунига қадар татбиқ этади, замонавий адабиёт намуналарида ҳам ритуал-мифологик илдизларни очиш ва уларни шу асосда тушунтиришга интилади. Тўғри, ХХ аср жаҳон адабиётида мифларга мурожаат этишнинг кучайиши бунга маълум даражада асос ҳам берар, лекин бу ҳолатни инсоният хотирасида “коллектив онгсизлик” сифатида яшаётган архетипларнинг ўзини намоён этиши сифатидагина тушуниш, архетипнинг бадиий тафаккурдаги ролини мутлақлаштириш тўғри бўлмайди. Зеро, худди шу ҳол Р.-м.т.ни бадиий ижодда коллектив ролини индивид ролидан устувор деб билишга, ундаги биографик факторни буткул инкор қилишга олиб келади. Шу каби бирёқламаликларга қарамай, Р.-м.т.га хос ёндашув архаик жанрларни, ҳақиқатан ҳам ритуал-мифологик асоси кучли бўлган ўрта асрлар ва қисман Уйғониш даври (умумлаштириб айтганда, ижодда традиционализм етакчилик қилган даврлар) адабиётини ўрганишда самарали натижалар берганини ҳам қайд этиш лозим. Жумладан, унга хос ёндашув рус олими М.Бахтиннинг “Франсуа Рабле ижоди ва ўрта асрлар ҳамда ренессанс даври халқ маданияти” асарида қўлланган, бу эса муҳим назарий умумлашмалар чиқаришга асос бўлган.