Rivoya

Rivoya (ar. روايه – hikoya qilish) – voqelikni obyektiv-voqeaband tarzda aks ettiruvchi epik asarlarning oʻzagi, epik asar qurilishining asosiy shakli, undagi muallif yoki personaj-hikoyachi nutqi, yaʼni asar matnining personajlar nutqidan tashqari qismi. R.ning asosi zamon va makonda kechuvchi voqealar haqidagi hikoya boʻlib, oʻsha voqealar kechayotgan zamon va makon, ularning ishtirokchilari boʻlgan personajlarga oid turli tafsilotlar (peyzaj, narsa-buyumlar, portret, muallif xarakteristikasi), muallifning falsafiy, maʼnaviy-axloqiy, ijtimoiy-siyosiy va sh.k. mazmundagi mushohadalari, muallif tilidan berilgan personaj oʻy-fikrlari (oʻziniki boʻlmagan muallif nutqi) ham bevosita uning tarkibiy qismidir. Epik asardagi R. muallif, roviy yoki personaj hikoyachi tilidan, yaʼni turli mavqe, “nuqtai nazar”dan turib olib borilishi mumkin. Shunga koʻra, R. kompozitsiyasi “nuqtai nazar”larning muayyan gʻoyaviy-badiiy maqsadlar bilan oʻzaro almashib turishi, parallel berilishi, birlashtirilishi, zidlanishi kabilar bilan belgilanadi. Epik asarda R.ning obyektiv va subyektiv koʻrinishlari kuzatiladi. Birinchi holda R. “xolis kuzatuvchi” mavqeidan turib olib boriladi, yaʼni roviy voqealarga aralashmaydi, tasvir predmetiga munosabat ochiq ifodalanmaydi; ikkinchisida esa, aksincha, voqelik “ichdan oʻtkazib” beriladi, tasvir predmetiga munosabat ham oshkor ifodalanadi (qiyoslang: A.Qahhor. “Oʻgʻri” – Gʻ.Gʻulom. “Mening oʻgʻrigina bolam”). Yana bir farq R. subyektining tasvirlanayotgan voqeadan xabardorlik darajasida ham kuzatiladi. Anʼanaviy eposda R. subyekti voqeaning barcha ikir-chikirlaridan voqif shaxs sifatida namoyon boʻladi (mas., ertaklarda), u asarning har nuqtasida hoziru nozir, voqelik, asosan, uning nigohi orqali beriladi. Zamonaviy eposda keng ommalashgan obyektiv R. goʻyo ayni damda oʻz holicha kechayotgan voqea-hodisalarni tasvirlayotganlik illyuziyasini hosil qila oladi (bu jihat kichik epik shakllarda toʻla, yirik epik shakllarda esa koʻproq epizodik tarzda namoyon boʻladi), bu esa oʻquvchida R. subyekti ham voqealarni shu vaqtda kuzatayotgandek (yaʼni voqealarning yuz berish va hikoya qilinish vaqti orasida tafovut yoʻqdek) taassurot qoldiradi. Shuningdek, hozirgi eposda yetakchilik qilayotgan bu nav R. asar davomida nuqtai nazarning oʻzgarishi, voqelikning goh muallif, goh hikoyachi-personaj, goh esa boshqa bir personaj nigohi bilan koʻrilishi va baholanishiga imkon beradi. Bu esa tasvirning dinamikligini taʼminlaydi, unga jonlilik va hayotiylik baxsh etib, estetik taʼsir kuchining oshishiga xizmat qiladi. Bundan tashqari, tasvir predmetiga baho berayotgan subyektlarning koʻpayishi R.ning polifoniklik kasb etishi, yaʼni muallif, hikoyachi-personaj va qahramon gʻoyaviy mavqelarining turlicha boʻlishiga imkon yaratadi (q. polifoniya). Zamonaviy epik asarlarda R.ning turli koʻrinishlari mavjud ekanligi, ular konkret asarda sintezlashgan holda voqe boʻlayotganini taʼkidlash lozim.

Ривоя (ар. روايه – ҳикоя қилиш) – воқеликни объектив-воқеабанд тарзда акс эттирувчи эпик асарларнинг ўзаги, эпик асар қурилишининг асосий шакли, ундаги муаллиф ёки персонаж-ҳикоячи нутқи, яъни асар матнининг персонажлар нутқидан ташқари қисми. Р.нинг асоси замон ва маконда кечувчи воқеалар ҳақидаги ҳикоя бўлиб, ўша воқеалар кечаётган замон ва макон, уларнинг иштирокчилари бўлган персонажларга оид турли тафсилотлар (пейзаж, нарса-буюмлар, портрет, муаллиф характеристикаси), муаллифнинг фалсафий, маънавий-ахлоқий, ижтимоий-сиёсий ва ш.к. мазмундаги мушоҳадалари, муаллиф тилидан берилган персонаж ўй-фикрлари (ўзиники бўлмаган муаллиф нутқи) ҳам бевосита унинг таркибий қисмидир. Эпик асардаги Р. муаллиф, ровий ёки персонаж ҳикоячи тилидан, яъни турли мавқе, “нуқтаи назар”дан туриб олиб борилиши мумкин. Шунга кўра, Р. композицияси “нуқтаи назар”ларнинг муайян ғоявий-бадиий мақсадлар билан ўзаро алмашиб туриши, параллел берилиши, бирлаштирилиши, зидланиши кабилар билан белгиланади. Эпик асарда Р.нинг объектив ва субъектив кўринишлари кузатилади. Биринчи ҳолда Р. “холис кузатувчи” мавқеидан туриб олиб борилади, яъни ровий воқеаларга аралашмайди, тасвир предметига муносабат очиқ ифодаланмайди; иккинчисида эса, аксинча, воқелик “ичдан ўтказиб” берилади, тасвир предметига муносабат ҳам ошкор ифодаланади (қиёсланг: А.Қаҳҳор. “Ўғри” – Ғ.Ғулом. “Менинг ўғригина болам”). Яна бир фарқ Р. субъектининг тасвирланаётган воқеадан хабардорлик даражасида ҳам кузатилади. Анъанавий эпосда Р. субъекти воқеанинг барча икир-чикирларидан воқиф шахс сифатида намоён бўлади (мас., эртакларда), у асарнинг ҳар нуқтасида ҳозиру нозир, воқелик, асосан, унинг нигоҳи орқали берилади. Замонавий эпосда кенг оммалашган объектив Р. гўё айни дамда ўз ҳолича кечаётган воқеа-ҳодисаларни тасвирлаётганлик иллюзиясини ҳосил қила олади (бу жиҳат кичик эпик шаклларда тўла, йирик эпик шаклларда эса кўпроқ эпизодик тарзда намоён бўлади), бу эса ўқувчида Р. субъекти ҳам воқеаларни шу вақтда кузатаётгандек (яъни воқеаларнинг юз бериш ва ҳикоя қилиниш вақти орасида тафовут йўқдек) таассурот қолдиради. Шунингдек, ҳозирги эпосда етакчилик қилаётган бу нав Р. асар давомида нуқтаи назарнинг ўзгариши, воқеликнинг гоҳ муаллиф, гоҳ ҳикоячи-персонаж, гоҳ эса бошқа бир персонаж нигоҳи билан кўрилиши ва баҳоланишига имкон беради. Бу эса тасвирнинг динамиклигини таъминлайди, унга жонлилик ва ҳаётийлик бахш этиб, эстетик таъсир кучининг ошишига хизмат қилади. Бундан ташқари, тасвир предметига баҳо бераётган субъектларнинг кўпайиши Р.нинг полифониклик касб этиши, яъни муаллиф, ҳикоячи-персонаж ва қаҳрамон ғоявий мавқеларининг турлича бўлишига имкон яратади (қ. полифония). Замонавий эпик асарларда Р.нинг турли кўринишлари мавжуд эканлиги, улар конкрет асарда синтезлашган ҳолда воқе бўлаётганини таъкидлаш лозим.