Roman

Roman (fr. roman – “lotin tilida emas, roman tillaridan birida yozilgan” maʼnosida) – zamonaviy adabiyotda epik turning yirik hajmli janri. R.ga taʼrif berilganda, odatda, uning hajman kattaligi, hayotni keng koʻlamda tasvirlashi, qahramon hayotidan katta davrni olib, turli ijtimoiy munosabatlar bilan bogʻlab talqin qilishi, koʻplab va turfa kishilar taqdirlari orqali jamiyatning joriy holatini aks ettira olishi; murakkab koʻp chiziqli syujetga ega boʻlishi kabi janr xususiyatlari qayd etiladi. Darhaqiqat, bu xususiyatlar aksariyat R.larga xos, lekin janr xususiyatlarini shularning oʻzi bilangina belgilash kamlik qiladi: amalda hajman qissadan farq qilmaydigan yoki qisqagina davr mobaynida kechgan voqealar tasviri bilan cheklangan R.lar ham, markazida birgina shaxs taqdiri (boshqa personajlar uning xarakterini ochishga xizmat qiladi) turgan yoki birgina syujet chizigʻiga ega R.lar ham uchraydi. Shuning uchun mutaxassislar R.ning janr sifatida belgilovchi muhim xususiyatlari deb yana romaniy problema, romaniy qahramon va romaniy tafakkurni koʻrsatishadi. Tabiiyki, bu uchala tushuncha bir-biriga uzviy bogʻliq, biri ikkinchisini taqozo etadi. Romaniy problemaning mohiyati shundaki, u inson taqdiri, uning jamiyat (kengroq qaralsa – olam) bilan oʻzaro munosabati badiiy tadqiqi orqali olamu odam mohiyatini anglashga intiladi. G.Lukach fikriga koʻra, dunyoning yaxlitligiyu butunligini, mavjudlikning tub mohiyatini anglash R.ning bosh muammosi boʻlsa, qahramonning dunyo bilan ziddiyati oʻsha muammoni hal qilish vositasidir. M.M.Baxtin esa qahramon taqdiri va egallagan mavqeining uning oʻziga nomuvofiqligi R. janrining markaziy mavzu-muammolaridan biri, deb hisoblaydi. Demak, R.da qoʻyilgan problemani badiiy idrok etish uchun qahramon ham shunga mos boʻlishi talab qilinadiki, buning uchun romaniy qahramon jamiyatda yashagani holda, oʻzining individligini teran idrok etadigan, muhit bilan ziddiyatga kirishgan shaxs boʻlishi lozim. Zero, R.ning klassik tushunchadagi – “burjua eposi” (Gegel), “yangi davr eposi” (Belinskiy) sifatidagi koʻrinishi shaxsning jamiyatdagi maqomi oʻzgargan, u oʻzini oʻz holicha butun bir olam sifatida idrok eta boshlagan bir sharoitda shakllandi. Oʻzini alohida olam sifatida idrok etgan shaxsning jamiyat bilan, olam bilan ziddiyatlarini badiiy talqin qilishu yoʻqotilgan epik butunlikni tiklash klassik R.ning bosh muammosi boʻlib qoldiki, shu maʼnoda u “yangi davr eposi” sanaladi. Shu bois ham R. markazida shaxsning hayoti, uning ziddiyatlariyu toʻqnashuvlari turadi. Nemis faylasufi Shelling R. voqeani eposdan, taqdirni dramadan oladi, deganida ayni shu narsani nazarda tutgan. Epik butunlikni tiklashga intilayotgan shaxs deganimiz, avvalo, ijodkorning oʻzi, R. markazida turgan qahramonning tashqi olam bilan toʻqnashuvlari (keng maʼnoda shaxs dramasi) oʻsha butunlikni tiklash vositasi ekanligi eʼtiborga olinsa, R.ni oʻz hayot yoʻlida chigal muammolarga duch kelgan ijodkorning “ziddiyatli holatni adabiy yoʻl bilan yechishga urinishi”(A.Priyeto), deyish mumkin boʻladi. Qoʻyilgan problemani shunga mos qahramon vositasida idrok etish jarayonida jamiyatning joriy holati, olamu odam haqidagi yaxlit bir konsepsiya, R. badiiy falsafasi shakllanadiki, bu romaniy tafakkur mahsulidir. Albatta, R. janrining bir necha asrlik taraqqiyoti davomida uning turli xil va koʻrinishlari yaratilgani, janrning hozirda ham takomillashib borayotgani eʼtiborga olinsa, yuqorida sanalgan xususiyatlarni barcha R.lardan izlash, ularni qatʼiy qoida deb tushunish toʻgʻri boʻlmaydi. Bu oʻrinda har bir davrning badiiy-estetik talab-ehtiyojlari R.ga maʼlum oʻzgarishlar kiritishi, oʻtgan davr mobaynida R.ning turfa (tarbiyaviy, maishiy, ishqiy, sarguzasht-detektiv, ijtimoiy-psixologik, tarixiy-biografik, satirik va h.) xillari yaratilgani, nihoyat, R. hozirda ham takomillashib borayotgan janr ekanligini hamisha yodda tutish lozim.

Роман (фр. roman – “лотин тилида эмас, роман тилларидан бирида ёзилган” маъносида) – замонавий адабиётда эпик турнинг йирик ҳажмли жанри. Р.га таъриф берилганда, одатда, унинг ҳажман катталиги, ҳаётни кенг кўламда тасвирлаши, қаҳрамон ҳаётидан катта даврни олиб, турли ижтимоий муносабатлар билан боғлаб талқин қилиши, кўплаб ва турфа кишилар тақдирлари орқали жамиятнинг жорий ҳолатини акс эттира олиши; мураккаб кўп чизиқли сюжетга эга бўлиши каби жанр хусусиятлари қайд этилади. Дарҳақиқат, бу хусусиятлар аксарият Р.ларга хос, лекин жанр хусусиятларини шуларнинг ўзи билангина белгилаш камлик қилади: амалда ҳажман қиссадан фарқ қилмайдиган ёки қисқагина давр мобайнида кечган воқеалар тасвири билан чекланган Р.лар ҳам, марказида биргина шахс тақдири (бошқа персонажлар унинг характерини очишга хизмат қилади) турган ёки биргина сюжет чизиғига эга Р.лар ҳам учрайди. Шунинг учун мутахассислар Р.нинг жанр сифатида белгиловчи муҳим хусусиятлари деб яна романий проблема, романий қаҳрамон ва романий тафаккурни кўрсатишади. Табиийки, бу учала тушунча бир-бирига узвий боғлиқ, бири иккинчисини тақозо этади. Романий проблеманинг моҳияти шундаки, у инсон тақдири, унинг жамият (кенгроқ қаралса – олам) билан ўзаро муносабати бадиий тадқиқи орқали оламу одам моҳиятини англашга интилади. Г.Лукач фикрига кўра, дунёнинг яхлитлигию бутунлигини, мавжудликнинг туб моҳиятини англаш Р.нинг бош муаммоси бўлса, қаҳрамоннинг дунё билан зиддияти ўша муаммони ҳал қилиш воситасидир. М.М.Бахтин эса қаҳрамон тақдири ва эгаллаган мавқеининг унинг ўзига номувофиқлиги Р. жанрининг марказий мавзу-муаммоларидан бири, деб ҳисоблайди. Демак, Р.да қўйилган проблемани бадиий идрок этиш учун қаҳрамон ҳам шунга мос бўлиши талаб қилинадики, бунинг учун романий қаҳрамон жамиятда яшагани ҳолда, ўзининг индивидлигини теран идрок этадиган, муҳит билан зиддиятга киришган шахс бўлиши лозим. Зеро, Р.нинг классик тушунчадаги – “буржуа эпоси” (Гегель), “янги давр эпоси” (Белинский) сифатидаги кўриниши шахснинг жамиятдаги мақоми ўзгарган, у ўзини ўз ҳолича бутун бир олам сифатида идрок эта бошлаган бир шароитда шаклланди. Ўзини алоҳида олам сифатида идрок этган шахснинг жамият билан, олам билан зиддиятларини бадиий талқин қилишу йўқотилган эпик бутунликни тиклаш классик Р.нинг бош муаммоси бўлиб қолдики, шу маънода у “янги давр эпоси” саналади. Шу боис ҳам Р. марказида шахснинг ҳаёти, унинг зиддиятларию тўқнашувлари туради. Немис файласуфи Шеллинг Р. воқеани эпосдан, тақдирни драмадан олади, деганида айни шу нарсани назарда тутган. Эпик бутунликни тиклашга интилаётган шахс деганимиз, аввало, ижодкорнинг ўзи, Р. марказида турган қаҳрамоннинг ташқи олам билан тўқнашувлари (кенг маънода шахс драмаси) ўша бутунликни тиклаш воситаси эканлиги эътиборга олинса, Р.ни ўз ҳаёт йўлида чигал муаммоларга дуч келган ижодкорнинг “зиддиятли ҳолатни адабий йўл билан ечишга уриниши”(А.Прието), дейиш мумкин бўлади. Қўйилган проблемани шунга мос қаҳрамон воситасида идрок этиш жараёнида жамиятнинг жорий ҳолати, оламу одам ҳақидаги яхлит бир концепция, Р. бадиий фалсафаси шаклланадики, бу романий тафаккур маҳсулидир. Албатта, Р. жанрининг бир неча асрлик тараққиёти давомида унинг турли хил ва кўринишлари яратилгани, жанрнинг ҳозирда ҳам такомиллашиб бораётгани эътиборга олинса, юқорида саналган хусусиятларни барча Р.лардан излаш, уларни қатъий қоида деб тушуниш тўғри бўлмайди. Бу ўринда ҳар бир даврнинг бадиий-эстетик талаб-эҳтиёжлари Р.га маълум ўзгаришлар киритиши, ўтган давр мобайнида Р.нинг турфа (тарбиявий, маиший, ишқий, саргузашт-детектив, ижтимоий-психологик, тарихий-биографик, сатирик ва ҳ.) хиллари яратилгани, ниҳоят, Р. ҳозирда ҳам такомиллашиб бораётган жанр эканлигини ҳамиша ёдда тутиш лозим.