Romantizm

Romantizm (fr. romantique, ingl. romantic) – Yevropa adabiyotida XVIII asr oxiri – XIX asrning birinchi yarmida yetakchilik qilgan adabiy yoʻnalish. Etimologik jihatdan termin ispancha “romance” soʻzi bilan bogʻliq boʻlib, XVIII asrda kitoblardagina uchratish mumkin boʻlgan gʻayritabiiy, ajabtovur, fantastik narsalarning bari shu soʻz bilan yuritilgan. Darhaqiqat, R. adabiyoti yaratgan badiiy olamni shunday soʻz bilan nomlashga yetarli asos bor edi. Zero, R. mavjud voqelikdan qoniqmaslik tufayli, maʼrifatchilikka xos olam (odam va jamiyat)ni aql bilan raso holga keltirish gʻoyasiga ishonchning barbod boʻlishi natijasi oʻlaroq yuzaga kelgan boʻlib, “reallikdan qochish”ga, real olamdan koʻra mukammalroq olam yaratishga intiladi. R. klassitsizmga xos “tabiatga taqlid” va undan kelib chiquvchi haqiqatga monandlik talablarini inkor qiladi, uning uchun badiiy reallik mavjud reallikdan haqqoniyroqdir. Mavjud voqelikdagi tussizlikdan bezgan R. vakillari, koʻpincha, koʻhna oʻtmishdan maʼni izlashadi (mas., V.Skott, V.Gyugo, A.Dyuma romanlari), ular tasvirlagan voqea-hodisalar aksar uzoq, ekzotikaga boy yurtlarda kechadi va sh.k.

R. adabiyotining umumlashtirish prinsipi – ideallashtirish, u voqelikka boqiy va mutlaq ideallar asosida yondashadi, shuning uchun ham R.da voqelik bilan ideal orasidagi nomutanosiblik yaqqol koʻrinadi, ularning ziddiyati oʻta keskin namoyon boʻladi. Natijada R. adabiyotida olam ikkiga ajraladi, ikkisi – ideal olam bilan mavjud olam alohida yashaydi. R. adabiyotining bosh ziddiyati – ezgulik va yovuzlik kurashi, unga koʻra, yovuzlik ham, unga qarshi kurash ham birdek boqiydir. Yaʼni bu kurash yovuzlikni ildizi bilan yoʻqotishu olamni tubdan oʻzgartirishga ojiz, qoʻlidan keladigani – yovuzlikning olamda mutlaq hokim boʻlishiga yoʻl bermaslik, xolos. Yovuzlikka qarshi kurashayotgan betakror shaxs – R. adabiyotining bosh qahramoni. R. adabiyotga oʻzining yangicha shaxs konsepsiyasi bilan kirib keldi. Uning uchun shaxs – alohida olam. Shaxsning sirli va adadsiz ichki olami R. adabiyotining markaziy muammosiga aylanadi. R. shaxsdagi betakror individual xususiyatlarga urgʻu beradi, asosiy eʼtiborni uning ichki olamidagi ziddiyatlar, qalbiyu ongidagi izohlash mushkul harakatlar, gʻayrishuuriy holatlarga qaratadi. Mavjud voqelikdagi maishat quliga aylanib borayotgan odamlarga zid oʻlaroq, R. adabiyoti muhabbatiyu nafrati, mehriyu qahri cheksiz, yuksak tuygʻularga, iztirobli oʻylovlaru oʻzini beshafqat taftish qilishga qobil qahramonni yaratadi. Bu qahramon olam sir-sinoatini anglashga ojizligidan iztirob chekadi, mavjud voqelik sogʻlom aqlga nomuvofiq ekani, oʻzining shaxsiy erkiga daxl qilayotganidan iztirobga tushadi. R. adabiyotining qahramoni shaxsiy erkini, insonlik shaʼnini yuksak qadrlaydi, ularga qarshi har qanday harakatga butun vujudi bilan qarshi turadi.

Shaxsga bu xil qarash R.ning ijodkor shaxsga munosabatida ham oʻz aksini topadi. Ijodkorni muayyan qoidalar bilan cheklagan klassitsizmdan farqli oʻlaroq, R. tom maʼnodagi ijodiy erkinlik tarafdori, u har qanday cheklovlarni inkor qiladi. Shuning uchun R. nazariyotchilari adabiy tur va janrlar orasiga qatʼiy chegara qoʻymaydilar, adabiyotning boshqa sanʼat turlari bilan sintezlashuvi yoki konkret badiiy asarda turli estetik belgilar (tragizm va komizm, tuban va yuksak va b.)ning qorishiq holda namoyon boʻlishini tabiiy hol deb biladilar. Ular badiiy asarni tirik organizmga qiyos qiladilar, badiiy shakl mazmundan tabiiy ravishda oʻsib chiqadi va u bilan uzviy bogʻliq holda yashaydi deb tushunadilar. Yaʼni bunda ham normativ xarakterdagi poetikaga oid qoʻllanmalarda qatʼiy belgilangan meyorlarni inkor qilish, ijodkorning yaratuvchilik huquqini eʼtirof etish kuzatiladi. R. adabiyotni tarixiy roman, fantastik qissa, liro-epik poema kabi janrlar bilan boyitdi; ifodada metaforiklik, yuksak darajadagi assotsiativlik va shu asosda koʻp maʼnolilikka intilgani sabab badiiy tilning ifoda imkoniyatlarini kengaytira bildi. R. badiiy tafakkur rivojida sezilarli iz qoldirdi, uning anʼanalari simvolizm, ekspressionizm, syurrealizm singari oqimlar tomonidan ijodiy oʻzlashtirildi, romantik pafos adabiyot va sanʼatga xos estetik belgilardan biri boʻlib qoldi.

Романтизм (фр. romantique, ингл. romantic) – Европа адабиётида XVIII аср охири – XIX асрнинг биринчи ярмида етакчилик қилган адабий йўналиш. Этимологик жиҳатдан термин испанча “romance” сўзи билан боғлиқ бўлиб, XVIII асрда китоблардагина учратиш мумкин бўлган ғайритабиий, ажабтовур, фантастик нарсаларнинг бари шу сўз билан юритилган. Дарҳақиқат, Р. адабиёти яратган бадиий оламни шундай сўз билан номлашга етарли асос бор эди. Зеро, Р. мавжуд воқеликдан қониқмаслик туфайли, маърифатчиликка хос олам (одам ва жамият)ни ақл билан расо ҳолга келтириш ғоясига ишончнинг барбод бўлиши натижаси ўлароқ юзага келган бўлиб, “реалликдан қочиш”га, реал оламдан кўра мукаммалроқ олам яратишга интилади. Р. классицизмга хос “табиатга тақлид” ва ундан келиб чиқувчи ҳақиқатга монандлик талабларини инкор қилади, унинг учун бадиий реаллик мавжуд реалликдан ҳаққонийроқдир. Мавжуд воқеликдаги туссизликдан безган Р. вакиллари, кўпинча, кўҳна ўтмишдан маъни излашади (мас., В.Скотт, В.Гюго, А.Дюма романлари), улар тасвирлаган воқеа-ҳодисалар аксар узоқ, экзотикага бой юртларда кечади ва ш.к.

Р. адабиётининг умумлаштириш принципи – идеаллаштириш, у воқеликка боқий ва мутлақ идеаллар асосида ёндашади, шунинг учун ҳам Р.да воқелик билан идеал орасидаги номутаносиблик яққол кўринади, уларнинг зиддияти ўта кескин намоён бўлади. Натижада Р. адабиётида олам иккига ажралади, иккиси – идеал олам билан мавжуд олам алоҳида яшайди. Р. адабиётининг бош зиддияти – эзгулик ва ёвузлик кураши, унга кўра, ёвузлик ҳам, унга қарши кураш ҳам бирдек боқийдир. Яъни бу кураш ёвузликни илдизи билан йўқотишу оламни тубдан ўзгартиришга ожиз, қўлидан келадигани – ёвузликнинг оламда мутлақ ҳоким бўлишига йўл бермаслик, холос. Ёвузликка қарши курашаётган бетакрор шахс – Р. адабиётининг бош қаҳрамони. Р. адабиётга ўзининг янгича шахс концепцияси билан кириб келди. Унинг учун шахс – алоҳида олам. Шахснинг сирли ва ададсиз ички олами Р. адабиётининг марказий муаммосига айланади. Р. шахсдаги бетакрор индивидуал хусусиятларга урғу беради, асосий эътиборни унинг ички оламидаги зиддиятлар, қалбию онгидаги изоҳлаш мушкул ҳаракатлар, ғайришуурий ҳолатларга қаратади. Мавжуд воқеликдаги маишат қулига айланиб бораётган одамларга зид ўлароқ, Р. адабиёти муҳаббатию нафрати, меҳрию қаҳри чексиз, юксак туйғуларга, изтиробли ўйловлару ўзини бешафқат тафтиш қилишга қобил қаҳрамонни яратади. Бу қаҳрамон олам сир-синоатини англашга ожизлигидан изтироб чекади, мавжуд воқелик соғлом ақлга номувофиқ экани, ўзининг шахсий эркига дахл қилаётганидан изтиробга тушади. Р. адабиётининг қаҳрамони шахсий эркини, инсонлик шаънини юксак қадрлайди, уларга қарши ҳар қандай ҳаракатга бутун вужуди билан қарши туради.

Шахсга бу хил қараш Р.нинг ижодкор шахсга муносабатида ҳам ўз аксини топади. Ижодкорни муайян қоидалар билан чеклаган классицизмдан фарқли ўлароқ, Р. том маънодаги ижодий эркинлик тарафдори, у ҳар қандай чекловларни инкор қилади. Шунинг учун Р. назариётчилари адабий тур ва жанрлар орасига қатъий чегара қўймайдилар, адабиётнинг бошқа санъат турлари билан синтезлашуви ёки конкрет бадиий асарда турли эстетик белгилар (трагизм ва комизм, тубан ва юксак ва б.)нинг қоришиқ ҳолда намоён бўлишини табиий ҳол деб биладилар. Улар бадиий асарни тирик организмга қиёс қиладилар, бадиий шакл мазмундан табиий равишда ўсиб чиқади ва у билан узвий боғлиқ ҳолда яшайди деб тушунадилар. Яъни бунда ҳам норматив характердаги поэтикага оид қўлланмаларда қатъий белгиланган меъёрларни инкор қилиш, ижодкорнинг яратувчилик ҳуқуқини эътироф этиш кузатилади. Р. адабиётни тарихий роман, фантастик қисса, лиро-эпик поэма каби жанрлар билан бойитди; ифодада метафориклик, юксак даражадаги ассоциативлик ва шу асосда кўп маънолиликка интилгани сабаб бадиий тилнинг ифода имкониятларини кенгайтира билди. Р. бадиий тафаккур ривожида сезиларли из қолдирди, унинг анъаналари символизм, экспрессионизм, сюрреализм сингари оқимлар томонидан ижодий ўзлаштирилди, романтик пафос адабиёт ва санъатга хос эстетик белгилардан бири бўлиб қолди.