Ruboiy

Ruboiy (ar. رباعي – toʻrtlik) – Sharq mumtoz sheʼriyatida keng tarqalgan lirik janr, hazaj bahrining axrab va axram shajaralarida yozilib, koʻproq a-a-b-a tarzida qofiyalanuvchi toʻrt misrali mustaqil lirik asar. Arabcha nomlanishiga qaramay, R. dastlab forsiy adabiyotda paydo boʻlib, keyin arab va turkiy adabiyotlarga oʻtgan. R.ning kelib chiqishi masalasida ixtiloflar mavjud: ayrim mutaxassislar janr genezisini turkiy xalqlar ogʻzaki ijodidagi toʻrtliklar bilan bogʻlasa, boshqalari uni fors sheʼriyatiga xos va janr asoschisi Abu Abdullo Rudakiy deb hisoblashadi. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida, shuningdek, yozma adabiyotimizning Navoiygacha boʻlgan davrida dubaytiy (dubaytiy – ikki bayt yoki toʻrt misradan iborat sheʼr, yaʼni toʻrtlik) vazniga (hazaji musaddasi mahzuf yoki maqsur) tushadigan toʻrtliklar koʻplab yaratilgan boʻlsa-da, R. vazniga tushadigan toʻrtliklar uchramaydi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadgʻu bilig” asaridagi toʻrtliklar mutaqorib, Nasimiy va Lutfiy toʻrtliklari esa ramal bahrida yaratilgan. Shayx Ahmad Taroziyning “Funun ul-balogʻa” asarida R. sifatida keltirilgan fors tilidagi misollar hazaj bahrida, turkiydagilari esa ramali musaddasi maqsur (yoki mahzuf) vaznidadir. Bundan oʻsha davr (XV asr boshlari) oʻzbek adabiyotida R. janri vazn jihatdan hali qatʼiy tartibga solinmagani koʻrinadi. Navoiydan boshlab oʻzbek adabiyotida ham R.ning hazaj bahri tarmoqlarida yozilishi qatʼiy qoida tusini oldiki, shu bois Navoiyni haqli ravishda oʻzbek adabiyotida R. janri asoschisi deyish mumkin. Darhaqiqat, barcha manbalarda R.ni janr sifatida belgilovchi muhim xususiyatlardan biri sifatida uning vazni, yaʼni hazaj bahrining axram va axrab shajaralarida yozilishi eʼtirof etiladi. Yaʼni bundan boshqa vaznga tushuvchi har qanday toʻrt misrali sheʼr R. emas, balki qitʼa, dubaytiy yoki toʻrtlikdir: “Biror toʻrtlikni R. deb atash uchun unda tugal mazmun, R. shakli boʻlishidan tashqari, R. vazni ham boʻlishi kerak. Toʻrtlik qanchalik chuqur maʼno va goʻzal shaklga ega boʻlmasin, agar u R.ning maxsus vazniga tushmasa, R. boʻla olmaydi” (Yo.Ishoqov). Mumtoz poetikaga oid asarlarda R.ning nega aynan hazaj bahrida yozilishi va bu vaznning nega qatʼiyligi haqida aniq fikr yoʻq. Oʻtmish adabiyotshunoslari faqat falsafiy fikrlar, hayotiy kechinmalarni ifodalash uchun mazkur vaznlarning qulayligi xususida gapirish bilan kifoyalanadilar.

R. ikki xil qofiyalanish tartibiga ega: birinchi, ikkinchi va toʻrtinchi misralari oʻzaro qofiyalanib, uchinchi misrasi ochiq qoladigan (a-a-b-a) turi xosiy R. yoki R.i xosa deyiladi. Mas.:

Hijronda sogʻinib meni shod etgaysen,

Men hastani muxlis eʼtiqod etgaysen,

Bu xatni aning uchun bitidim munda,

Koʻrgach bu xatimni meni yod etgaysen (Bobur).

Toʻrtala misrasi oʻzaro qofiyalanadigan (a-a-a-a) R., koʻproq, tarona yoki R.i tarona, ayrim manbalarda esa musarraʼ deb yuritiladi. Shuningdek, A.Navoiy R.ning bu xilini ruboiya deb atagan. Mas.:

Koʻnglumni gʻamu dard ila qon ayladi ishq,

Koʻz yoʻlidin ul qonni ravon ayladi ishq.

Har qatrani bilmadim qayon ayladi ishq,

Bedil ekanim buyla ayon ayladi ishq (Navoiy).

Qayd etish kerakki, xosiy R. bilan taronai R.ning turli davrlardagi faollik darajasi, ularga ijodkorlarning munosabati bir xil boʻlmagan. Xususan, Navoiy merosida taronai R. salmoqli (oʻzbekcha R.larining 95 foizi, forsiy R.larining hammasi) boʻlsa, Bobur xosiy R.ni maʼqul koʻrgan (uning 211 ta R.sidan 181 tasida uch misra oʻzaro qofiyalangan); X – XI asrlarda taronai R. yozish urf boʻlsa, Navoiydan keyingi davrda xosiy R.lar salmogʻi ortib borgan.

Ruboiyning kompozitsion qurilishi maʼlum bir masala yuzasidan fikrni izchil rivojlantirib, ixcham va tugal ifodalashga mos: dastlabki ikki misrada gʻoya va maqsad, keyingi ikki misrada dalil va xulosa oʻz aksini topadi. Shundan kelib chiqib, hozirgi adabiyotshunoslikda R.ning birinchi misrasi tezis, ikkinchisi antitezis, uchinchisi moddai ruboiya (yoki xulosa uchun asos boʻladigan koʻprik), toʻrtinchi misra esa sintez deyiladi. Yaʼni R.ning birinchi misrasida juda muhim bir fikr tezis qilib qoʻyiladi-da, keyingi uch misra shu fikr talqiniga bagʻishlanadi; yoki birinchi va ikkinchi misradagi fikriy tezisga uchinchi misrada antitezis qoʻyilib, toʻrtinchi misrada sintez (xulosa) beriladi.

Рубоий (ар. رباعي – тўртлик) – Шарқ мумтоз шеъриятида кенг тарқалган лирик жанр, ҳазаж баҳрининг ахраб ва ахрам шажараларида ёзилиб, кўпроқ а-а-б-а тарзида қофияланувчи тўрт мисрали мустақил лирик асар. Арабча номланишига қарамай, Р. дастлаб форсий адабиётда пайдо бўлиб, кейин араб ва туркий адабиётларга ўтган. Р.нинг келиб чиқиши масаласида ихтилофлар мавжуд: айрим мутахассислар жанр генезисини туркий халқлар оғзаки ижодидаги тўртликлар билан боғласа, бошқалари уни форс шеъриятига хос ва жанр асосчиси Абу Абдулло Рудакий деб ҳисоблашади. Ўзбек халқ оғзаки ижодида, шунингдек, ёзма адабиётимизнинг Навоийгача бўлган даврида дубайтий (дубайтий – икки байт ёки тўрт мисрадан иборат шеър, яъни тўртлик) вазнига (ҳазажи мусаддаси маҳзуф ёки мақсур) тушадиган тўртликлар кўплаб яратилган бўлса-да, Р. вазнига тушадиган тўртликлар учрамайди. Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” асаридаги тўртликлар мутақориб, Насимий ва Лутфий тўртликлари эса рамал баҳрида яратилган. Шайх Аҳмад Тарозийнинг “Фунун ул-балоға” асарида Р. сифатида келтирилган форс тилидаги мисоллар ҳазаж баҳрида, туркийдагилари эса рамали мусаддаси мақсур (ёки маҳзуф) вазнидадир. Бундан ўша давр (XV аср бошлари) ўзбек адабиётида Р. жанри вазн жиҳатдан ҳали қатъий тартибга солинмагани кўринади. Навоийдан бошлаб ўзбек адабиётида ҳам Р.нинг ҳазаж баҳри тармоқларида ёзилиши қатъий қоида тусини олдики, шу боис Навоийни ҳақли равишда ўзбек адабиётида Р. жанри асосчиси дейиш мумкин. Дарҳақиқат, барча манбаларда Р.ни жанр сифатида белгиловчи муҳим хусусиятлардан бири сифатида унинг вазни, яъни ҳазаж баҳрининг ахрам ва ахраб шажараларида ёзилиши эътироф этилади. Яъни бундан бошқа вазнга тушувчи ҳар қандай тўрт мисрали шеър Р. эмас, балки қитъа, дубайтий ёки тўртликдир: “Бирор тўртликни Р. деб аташ учун унда тугал мазмун, Р. шакли бўлишидан ташқари, Р. вазни ҳам бўлиши керак. Тўртлик қанчалик чуқур маъно ва гўзал шаклга эга бўлмасин, агар у Р.нинг махсус вазнига тушмаса, Р. бўла олмайди” (Ё.Исҳоқов). Мумтоз поэтикага оид асарларда Р.нинг нега айнан ҳазаж баҳрида ёзилиши ва бу вазннинг нега қатъийлиги ҳақида аниқ фикр йўқ. Ўтмиш адабиётшунослари фақат фалсафий фикрлар, ҳаётий кечинмаларни ифодалаш учун мазкур вазнларнинг қулайлиги хусусида гапириш билан кифояланадилар.

Р. икки хил қофияланиш тартибига эга: биринчи, иккинчи ва тўртинчи мисралари ўзаро қофияланиб, учинчи мисраси очиқ қоладиган (а-а-б-а) тури хосий Р. ёки Р.и хоса дейилади. Мас.:

Ҳижронда соғиниб мени шод этгайсен,

Мен ҳастани мухлис эътиқод этгайсен,

Бу хатни анинг учун битидим мунда,

Кўргач бу хатимни мени ёд этгайсен (Бобур).

Тўртала мисраси ўзаро қофияланадиган (а-а-а-а) Р., кўпроқ, тарона ёки Р.и тарона, айрим манбаларда эса мусарраъ деб юритилади. Шунингдек, А.Навоий Р.нинг бу хилини рубоия деб атаган. Мас.:

Кўнглумни ғаму дард ила қон айлади ишқ,

Кўз йўлидин ул қонни равон айлади ишқ.

Ҳар қатрани билмадим қаён айлади ишқ,

Бедил эканим буйла аён айлади ишқ (Навоий).

Қайд этиш керакки, хосий Р. билан таронаи Р.нинг турли даврлардаги фаоллик даражаси, уларга ижодкорларнинг муносабати бир хил бўлмаган. Хусусан, Навоий меросида таронаи Р. салмоқли (ўзбекча Р.ларининг 95 фоизи, форсий Р.ларининг ҳаммаси) бўлса, Бобур хосий Р.ни маъқул кўрган (унинг 211 та Р.сидан 181 тасида уч мисра ўзаро қофияланган); X – XI асрларда таронаи Р. ёзиш урф бўлса, Навоийдан кейинги даврда хосий Р.лар салмоғи ортиб борган.

Рубоийнинг композицион қурилиши маълум бир масала юзасидан фикрни изчил ривожлантириб, ихчам ва тугал ифодалашга мос: дастлабки икки мисрада ғоя ва мақсад, кейинги икки мисрада далил ва хулоса ўз аксини топади. Шундан келиб чиқиб, ҳозирги адабиётшуносликда Р.нинг биринчи мисраси тезис, иккинчиси антитезис, учинчиси моддаи рубоия (ёки хулоса учун асос бўладиган кўприк), тўртинчи мисра эса синтез дейилади. Яъни Р.нинг биринчи мисрасида жуда муҳим бир фикр тезис қилиб қўйилади-да, кейинги уч мисра шу фикр талқинига бағишланади; ёки биринчи ва иккинчи мисрадаги фикрий тезисга учинчи мисрада антитезис қўйилиб, тўртинчи мисрада синтез (хулоса) берилади.