Ruhiy-tarixiy maktab

Ruhiy-tarixiy maktab – XIX asr oxiri – XX asr boshlarida romantizm estetikasi va nemis faylasufi V.Dilteyning “hayot falsafasi” taʼlimoti asosida madaniy-tarixiy maktabga zid oʻlaroq vujudga kelgan adabiyotshunoslik maktabi. Diltey taʼlimotiga koʻra, tarixiy ruh – millat va davrning uygʻun birligi boʻlib, mazkur birlik, avvalo, sanʼatkor dahosi tufayli voqe boʻladi. Yaʼni tarix va ruhiyat sanʼatkor qalbida yagona kechinmaga aylanadi va xuddi shu kechinma badiiy shaklda moddiylashib, yaxlit maʼnaviy-ruhiy reallikka aylanadiki, bu maʼnaviy-ruhiy reallik nafaqat oʻquvchi, balki sanʼatkorning oʻziga ham ilk bor namoyon boʻlayotgan haqiqatning oʻzidir. Diltey sanʼat voqelikni boshqa gumanitar fanlarga qaraganda adekvat aks ettirishga koʻproq qodir, sanʼat turlari orasida esa adabiyot ruhiy-tarixiy mavjudlik mohiyatini hammadan koʻra teranroq idrok eta oladi deb biladi. Chunki adabiyot til bilan ish koʻradi, ruh esa tilda oʻzining butun teranligi bilan toʻla va obyektiv ifodasini topadi. Shulardan kelib chiqib, R.-t.m. badiiy asar talqinida ruhiy-tarixiy va psixologik yondashuvlarni sintezlashtirishga intiladi. U madaniy-tarixiy maktabga xos adabiyotga pozitivistik yondashuvni qabul qilmaydi, adabiyotshunoslikning vazifasi tabiiy fanlardagi kabi ratsional tushuntirib berish emas, balki badiiy butunlikni koʻproq intuitiv tarzda (“hamdardlik”, “asar ruhiga kirish” asosida) bevosita tushunish va talqin qilishdan iborat deb biladi. R.-t.m. badiiy asar tahlilida “kechinma”ni markaziy oʻringa qoʻyadi, unga subyekt (ijodkor) va obyekt (davr) birligi sifatida qaraydi, har bir ijodkor betakror, “ruh tarixi”dagi oʻziga xos va avtonom hodisa deb biladi. Biroq bu biografik yondashuvdan mutlaqo farqlanadi. Zero, badiiy asarda tarixiy ruh aks etadi deb bilgan R.-t.m. ijodkor shaxsi, dunyoqarashi masalalariga jiddiy eʼtibor bergani holda, asarda akslangan tarixiy ruh ildizini biografik faktlardan emas, davrning umummadaniy konteksti (davrning umumiy ruhi, yetakchi falsafiy qarashlar, shularga bevosita bogʻliq ijodkor dunyoqarashi)dan qidiradi. R.-t.m. oʻtgan asrning 20-yillarida gullab-yashnagan boʻlsa, 30-yillarda uning alohida adabiy maktab sifatidagi faoliyati tugadi: uning bir qism tarafdorlari oʻz faoliyatini fenomenologik maktab, boshqa bir qismi yangi gegelchilar qatorida davom ettirdi.

Руҳий-тарихий мактаб – XIX аср охири – XX аср бошларида романтизм эстетикаси ва немис файласуфи В.Дильтейнинг “ҳаёт фалсафаси” таълимоти асосида маданий-тарихий мактабга зид ўлароқ вужудга келган адабиётшунослик мактаби. Дильтей таълимотига кўра, тарихий руҳ – миллат ва даврнинг уйғун бирлиги бўлиб, мазкур бирлик, аввало, санъаткор даҳоси туфайли воқе бўлади. Яъни тарих ва руҳият санъаткор қалбида ягона кечинмага айланади ва худди шу кечинма бадиий шаклда моддийлашиб, яхлит маънавий-руҳий реалликка айланадики, бу маънавий-руҳий реаллик нафақат ўқувчи, балки санъаткорнинг ўзига ҳам илк бор намоён бўлаётган ҳақиқатнинг ўзидир. Дильтей санъат воқеликни бошқа гуманитар фанларга қараганда адекват акс эттиришга кўпроқ қодир, санъат турлари орасида эса адабиёт руҳий-тарихий мавжудлик моҳиятини ҳаммадан кўра теранроқ идрок эта олади деб билади. Чунки адабиёт тил билан иш кўради, руҳ эса тилда ўзининг бутун теранлиги билан тўла ва объектив ифодасини топади. Шулардан келиб чиқиб, Р.-т.м. бадиий асар талқинида руҳий-тарихий ва психологик ёндашувларни синтезлаштиришга интилади. У маданий-тарихий мактабга хос адабиётга позитивистик ёндашувни қабул қилмайди, адабиётшуносликнинг вазифаси табиий фанлардаги каби рационал тушунтириб бериш эмас, балки бадиий бутунликни кўпроқ интуитив тарзда (“ҳамдардлик”, “асар руҳига кириш” асосида) бевосита тушуниш ва талқин қилишдан иборат деб билади. Р.-т.м. бадиий асар таҳлилида “кечинма”ни марказий ўринга қўяди, унга субъект (ижодкор) ва объект (давр) бирлиги сифатида қарайди, ҳар бир ижодкор бетакрор, “руҳ тарихи”даги ўзига хос ва автоном ҳодиса деб билади. Бироқ бу биографик ёндашувдан мутлақо фарқланади. Зеро, бадиий асарда тарихий руҳ акс этади деб билган Р.-т.м. ижодкор шахси, дунёқараши масалаларига жиддий эътибор бергани ҳолда, асарда аксланган тарихий руҳ илдизини биографик фактлардан эмас, даврнинг умуммаданий контексти (даврнинг умумий руҳи, етакчи фалсафий қарашлар, шуларга бевосита боғлиқ ижодкор дунёқараши)дан қидиради. Р.-т.м. ўтган асрнинг 20-йилларида гуллаб-яшнаган бўлса, 30-йилларда унинг алоҳида адабий мактаб сифатидаги фаолияти тугади: унинг бир қисм тарафдорлари ўз фаолиятини феноменологик мактаб, бошқа бир қисми янги гегелчилар қаторида давом эттирди.