Rujuʼ

Rujuʼ (ar. رجوع – qaytish) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, avval aytilgan fikr (biror narsa-tushuncha, holat haqida aytilgan gap, unga qilingan qiyos, tashbeh, tamsil va sh.k.)dan qaytib, soʻng uni yanada kuchliroq, taʼsirliroq, goʻzalroq tarzda ifodalash. Yaʼni R. sanʼatida shoir sheʼrda oʻzi keltirgan chiroyli oʻxshatish va sifatlashlarni goʻyo bilmasdan aytib qoʻygandek yoki ulardan qanoatlanmaganday boʻlib, fikridan qaytadi va avvalgilardan koʻra goʻzalroq tashbehu sifatlashlarni keltiradi. Atoulloh Husayniy taʼrifiga koʻra, R.da lirik qahramon maʼshuqa goʻzalligi yoki boshqa biror sabab tufayli hushini yoʻqotar holatga keladi va shu holatida beixtiyor fikr aytib qoʻyib, keyin, hushiga kelgach, “aslida mana bundoq edi” tarzida “gapini toʻgʻrilab oladi”. Mas., Munis:

Sabo tahrikidin, yoʻq, balki ogʻzing sharmidin boshin

Quyi solmoqqa moyil boʻlgʻusidur har zamon gʻuncha, –

baytida gʻunchaning bosh egib turishini avval shamol harakati (“sabo tahrikidin”) tufayli deb aytadi, soʻng fikridan qaytib, buning sababi gʻunchaning yor “ogʻzi sharmi”, yaʼni yor ogʻzi goʻzalligi oldida bosh egib turishi deb izohlaydi. Bu oʻrinda R. sanʼati husni taʼlil (q.) sanʼati bilan qorishiq holda namoyon boʻladi, bu esa ifodaning yanada goʻzal va taʼsirli chiqishini taʼminlaydi. Ilmi badiʼga oid manbalarda R. istidrok (q.) deb ham yuritiladi, biroq bu masalada yakdillik yoʻq, istidrokka berilgan taʼriflar R.dan birmuncha farqlidir.

Ружуъ (ар. رجوع – қайтиш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, аввал айтилган фикр (бирор нарса-тушунча, ҳолат ҳақида айтилган гап, унга қилинган қиёс, ташбеҳ, тамсил ва ш.к.)дан қайтиб, сўнг уни янада кучлироқ, таъсирлироқ, гўзалроқ тарзда ифодалаш. Яъни Р. санъатида шоир шеърда ўзи келтирган чиройли ўхшатиш ва сифатлашларни гўё билмасдан айтиб қўйгандек ёки улардан қаноатланмагандай бўлиб, фикридан қайтади ва аввалгилардан кўра гўзалроқ ташбеҳу сифатлашларни келтиради. Атоуллоҳ Ҳусайний таърифига кўра, Р.да лирик қаҳрамон маъшуқа гўзаллиги ёки бошқа бирор сабаб туфайли ҳушини йўқотар ҳолатга келади ва шу ҳолатида беихтиёр фикр айтиб қўйиб, кейин, ҳушига келгач, “аслида мана бундоқ эди” тарзида “гапини тўғрилаб олади”. Мас., Мунис:

Сабо таҳрикидин, йўқ, балки оғзинг шармидин бошин

Қуйи солмоққа мойил бўлғусидур ҳар замон ғунча, –

байтида ғунчанинг бош эгиб туришини аввал шамол ҳаракати (“сабо таҳрикидин”) туфайли деб айтади, сўнг фикридан қайтиб, бунинг сабаби ғунчанинг ёр “оғзи шарми”, яъни ёр оғзи гўзаллиги олдида бош эгиб туриши деб изоҳлайди. Бу ўринда Р. санъати ҳусни таълил (қ.) санъати билан қоришиқ ҳолда намоён бўлади, бу эса ифоданинг янада гўзал ва таъсирли чиқишини таъминлайди. Илми бадиъга оид манбаларда Р. истидрок (қ.) деб ҳам юритилади, бироқ бу масалада якдиллик йўқ, истидрокка берилган таърифлар Р.дан бирмунча фарқлидир.