Sarkazm

Sarkazm (yun. sarkaso – etini yulmoq) – 1) komiklikning turi, tasvirlanayotgan narsaga qaratilgan zaharli kulgi. Antik davrlardan keluvchi anʼanaga koʻra, S.ga kinoyaning bir turi, uning keskin va yuqori darajada namoyon boʻlishi sifatida qaraladi. S. bilan kinoya orasida oʻxshashlik kattaligiga qaramay, ularni jiddiy farqlovchi jihatlar ham bor. Jumladan, kinoyada hamisha koʻchma maʼnolilik xususiyati saqlanadi va obyekt bilan ifoda aloqasi pardalanadi, S.da esa koʻchma maʼnolilik, pardalanganlik xususiyati yemiriladi – nazarda tutilgan obyekt bilan ifodaning aloqasi ancha ochiq boʻladi. Agar kinoyada baho kontekstda reallashsa, S.da salbiy baho matnning oʻzidanoq anglashiladi – u goʻyo harir mato bilan pardalangan (yuzadagi maqtov yoki normal munosabat zamiridagi kulgi shundoq sezilib turadi). Maʼlum darajada pardalanganlik S.ni invektivadan, oshkora fosh etuvchi gʻazabli nutqdan farqlaydi. Ayni chogʻda, S. subyektiv munosabatning namoyon boʻlishi jihatidan ham kinoya bilan invektiva oraligʻida turadi: kinoyada obyektga nisbatan yashirib, xotirjam turgan holda kulinsa, S.da subyekt munosabati yashirilmaydi, lekin uning ifodasi invektiva darajasida keskin boʻlmaydi; 2) badiiylik modusi. S. badiiylik modusi sifatida yumor bilan birga bir guruhni tashkil qiladi. Agar yumorda niqob ostida individuallik boʻlsa, S. niqob ostida individuallikning yoʻqligi bilan xarakterlanadi. S. badiiylik modusi qahramoni uchun niqob olamda mavjudlikning yagona shakli, uning boru yoʻgʻi niqob, shuning uchun undan ayrilib qolmaslikka harakat qiladi. Yaʼni S.dagi “men” – nol, yoʻq darajadagi “men”, u olamda niqobsiz mavjud boʻlolmaydi. Mas., “Parvona”dagi Oʻtkuriy turli niqoblar (shoir, oshiq, ulfat va h.)ni ketma-ket almashtiraveradi, biroq bu niqoblar ortida uning oʻziga xos shaxsiyati koʻrinmaydi. Yoki M.Muhammad Doʻstning “Isteʼfo” qissasidagi boshqa qahramonlarga kinoyaviy munosabat kuzatilgani holda, Binafshaxonga munosabat S. darajasiga chiqadiki, unda hurmat qilishga, qadrlashga arziydigan shaxsiyatning oʻzi yoʻq. Binafshaxon faqat rol oʻynaydi, uning turgan-bitgani niqobdan (“elga taniqli shoira”, “katta arbobning xotini”) iborat, xolos. “Binafshaxon sheʼr yozganda taqadigan taqinchoqlarini taqib... farangi atirning anvoyi boʻylarini har yon taratib” kabi jumlalardan uning barcha xatti-harakatlari niqobga mos qiyofani oʻxshatishga qaratilganini anglash mumkin. Xuddi yumorda boʻlgani kabi, S. badiiylik modusi uchun ham eng oliy qadriyat – individuallik. Farqi shuki, yumor niqob ostidagi haqiqiy individuallikni ochishga qaratilsa, S. qahramon niqob qilib olgan soxta individuallikni inkor qilishga qaratiladi.

Сарказм (юн. sarkaso – этини юлмоқ) – 1) комикликнинг тури, тасвирланаётган нарсага қаратилган заҳарли кулги. Антик даврлардан келувчи анъанага кўра, С.га киноянинг бир тури, унинг кескин ва юқори даражада намоён бўлиши сифатида қаралади. С. билан киноя орасида ўхшашлик катталигига қарамай, уларни жиддий фарқловчи жиҳатлар ҳам бор. Жумладан, кинояда ҳамиша кўчма маънолилик хусусияти сақланади ва объект билан ифода алоқаси пардаланади, С.да эса кўчма маънолилик, пардаланганлик хусусияти емирилади – назарда тутилган объект билан ифоданинг алоқаси анча очиқ бўлади. Агар кинояда баҳо контекстда реаллашса, С.да салбий баҳо матннинг ўзиданоқ англашилади – у гўё ҳарир мато билан пардаланган (юзадаги мақтов ёки нормал муносабат замиридаги кулги шундоқ сезилиб туради). Маълум даражада пардаланганлик С.ни инвективадан, ошкора фош этувчи ғазабли нутқдан фарқлайди. Айни чоғда, С. субъектив муносабатнинг намоён бўлиши жиҳатидан ҳам киноя билан инвектива оралиғида туради: кинояда объектга нисбатан яшириб, хотиржам турган ҳолда кулинса, С.да субъект муносабати яширилмайди, лекин унинг ифодаси инвектива даражасида кескин бўлмайди; 2) бадиийлик модуси. С. бадиийлик модуси сифатида юмор билан бирга бир гуруҳни ташкил қилади. Агар юморда ниқоб остида индивидуаллик бўлса, С. ниқоб остида индивидуалликнинг йўқлиги билан характерланади. С. бадиийлик модуси қаҳрамони учун ниқоб оламда мавжудликнинг ягона шакли, унинг бору йўғи ниқоб, шунинг учун ундан айрилиб қолмасликка ҳаракат қилади. Яъни С.даги “мен” – ноль, йўқ даражадаги “мен”, у оламда ниқобсиз мавжуд бўлолмайди. Мас., “Парвона”даги Ўткурий турли ниқоблар (шоир, ошиқ, улфат ва ҳ.)ни кетма-кет алмаштираверади, бироқ бу ниқоблар ортида унинг ўзига хос шахсияти кўринмайди. Ёки М.Муҳаммад Дўстнинг “Истеъфо” қиссасидаги бошқа қаҳрамонларга киноявий муносабат кузатилгани ҳолда, Бинафшахонга муносабат С. даражасига чиқадики, унда ҳурмат қилишга, қадрлашга арзийдиган шахсиятнинг ўзи йўқ. Бинафшахон фақат роль ўйнайди, унинг турган-битгани ниқобдан (“элга таниқли шоира”, “катта арбобнинг хотини”) иборат, холос. “Бинафшахон шеър ёзганда тақадиган тақинчоқларини тақиб... фаранги атирнинг анвойи бўйларини ҳар ён таратиб” каби жумлалардан унинг барча хатти-ҳаракатлари ниқобга мос қиёфани ўхшатишга қаратилганини англаш мумкин. Худди юморда бўлгани каби, С. бадиийлик модуси учун ҳам энг олий қадрият – индивидуаллик. Фарқи шуки, юмор ниқоб остидаги ҳақиқий индивидуалликни очишга қаратилса, С. қаҳрамон ниқоб қилиб олган сохта индивидуалликни инкор қилишга қаратилади.