Satira

Satira (lot. satura – aralash, qurama) – 1) komiklikning asosiy turlaridan biri. S.ning yumordan farqi shundaki, u oʻz obyektida ayrim nuqsonlar, tuzatsa boʻladigan kamchiliklarni emas, balki butunlay tanqid va inkor etiladigan mohiyatni – jamiyat va uning taraqqiyoti uchun jiddiy zarar keltiradigan, ijtimoiy xavfli illatlarni koʻradi. Shunga koʻra, S. tuzatishni emas, butunlay yoʻqotish maqsadini qoʻyadi. S.dagi kulgi yumordagi kabi doʻstona, begʻaraz kulgi emas, balki fosh qiluvchi beshafqat kulgidir (mas., A.Qahhor. “Ogʻriq tishlar”, “Tobutdan tovush”); 2) badiiylik modusi. S., odatda, qahramonlikka teskari modus sifatida talqin etiladi. Satirik modus qahramoni jamiyat hayoti uchun muhim va dolzarb maqomga daʼvo qilgani holda, shaxs sifatida bunday maqomga munosib boʻlolmaydi. Uning barcha intilishlari, muhim va noyob shaxs ekaniga oʻzini va boshqalarni ishontirishga urinishlari, oʻzi egallab turgan maqomni saqlab qolish uchun xatti-harakatlari – barchasi oʻz-oʻzini tasdiqlash shaklida boʻlishiga qaramay, mohiyatan oʻz-oʻzini inkor qilishgacha olib keladi. Satiraning ideali ham xuddi qahramonlik modusidagi kabi jamiyat hayotidagi eng muhim va dolzarb vazifani ado etuvchi shaxsdir. Farqi shuki, satirik qahramonning mohiyati (imkoni, saviyasi va b.) u ijro etayotgan rol (ijtimoiy mavqei, vazifasi)dan ancha tor. Qahramon buni anglab turgani holda, oʻzini egallab turgan mavqeiga munosib qilib koʻrsatishga intiladi, bu esa uni qahramonlik va tragik moduslardan farqlaydi. Satirik modusning voqe boʻlishida muallifning faol munosabati, kulgi orqali inkor qilish mavqeida turishi muhim. Shu bilan birga, satirik modus markazidagi shaxs muallif uchun kulgi obyektigina boʻlib qolmaydi, u ham, modus nazariyasidagi «men-olamda” konsepsiyasiga koʻra, tragik va dramatik qahramonlar kabi muallif (kitobxon) uchun oʻz-oʻzini anglash imkoniyatidir. Aytish kerakki, modus maʼnosidagi S. komiklik turi sifatida tushunilgan S. bilan doim ham muvofiq kelmaydi. Bu oʻrinda S. qahramonlik modusining transformatsiyaga uchrashi natijasida va uning ziddi sifatida paydo boʻlgani (qahramon – aksilqahramon), shuningdek, komiklik S.ning bosh xususiyati emas, balki uning uchun fakultativ hodisa ekanligini esda tutish lozim. Bundan tashqari, bitta asar doirasida turli badiiylik moduslari qorishiq holda namoyon boʻla oladi. Agar shulardan kelib chiqilsa, mas., A.Qahhorning “Sarob” romanidagi Saidiyga faqat dramatik modus emas, satirik modus qahramoni sifatida ham qarash kerak. Muallif uni inkor qiladi, biroq qahramon estetik analogiya sifatida yozuvchi uchun oʻz-oʻzini anglash vositasi boʻlib, Saidiyning yoʻli notoʻgʻri ekanligini oʻzi uchun tasdiqlab olishni xohlaydi. Tabiiyki, oʻquvchida ham xuddi shu holning kechishi koʻzda tutiladi. Demak, “Sarob”dan tragik yoki faqat dramatik katarsisni kutish oʻzini oqlamaydi, chunki bu holda subyekt – obyekt – oʻquvchi birligiga erishilmaydi. “Sarob”ning baʼzan notoʻgʻri talqin va baholarga uchragani asar badiiyatining ayni shu xususiyati doim ham eʼtiborga olinmagani bilan izohlanishi mumkin.

Сатира (лот. satura – аралаш, қурама) – 1) комикликнинг асосий турларидан бири. С.нинг юмордан фарқи шундаки, у ўз объектида айрим нуқсонлар, тузатса бўладиган камчиликларни эмас, балки бутунлай танқид ва инкор этиладиган моҳиятни – жамият ва унинг тараққиёти учун жиддий зарар келтирадиган, ижтимоий хавфли иллатларни кўради. Шунга кўра, С. тузатишни эмас, бутунлай йўқотиш мақсадини қўяди. С.даги кулги юмордаги каби дўстона, беғараз кулги эмас, балки фош қилувчи бешафқат кулгидир (мас., А.Қаҳҳор. “Оғриқ тишлар”, “Тобутдан товуш”); 2) бадиийлик модуси. С., одатда, қаҳрамонликка тескари модус сифатида талқин этилади. Сатирик модус қаҳрамони жамият ҳаёти учун муҳим ва долзарб мақомга даъво қилгани ҳолда, шахс сифатида бундай мақомга муносиб бўлолмайди. Унинг барча интилишлари, муҳим ва ноёб шахс эканига ўзини ва бошқаларни ишонтиришга уринишлари, ўзи эгаллаб турган мақомни сақлаб қолиш учун хатти-ҳаракатлари – барчаси ўз-ўзини тасдиқлаш шаклида бўлишига қарамай, моҳиятан ўз-ўзини инкор қилишгача олиб келади. Сатиранинг идеали ҳам худди қаҳрамонлик модусидаги каби жамият ҳаётидаги энг муҳим ва долзарб вазифани адо этувчи шахсдир. Фарқи шуки, сатирик қаҳрамоннинг моҳияти (имкони, савияси ва б.) у ижро этаётган рол (ижтимоий мавқеи, вазифаси)дан анча тор. Қаҳрамон буни англаб тургани ҳолда, ўзини эгаллаб турган мавқеига муносиб қилиб кўрсатишга интилади, бу эса уни қаҳрамонлик ва трагик модуслардан фарқлайди. Сатирик модуснинг воқе бўлишида муаллифнинг фаол муносабати, кулги орқали инкор қилиш мавқеида туриши муҳим. Шу билан бирга, сатирик модус марказидаги шахс муаллиф учун кулги объектигина бўлиб қолмайди, у ҳам, модус назариясидаги «мен-оламда” концепциясига кўра, трагик ва драматик қаҳрамонлар каби муаллиф (китобхон) учун ўз-ўзини англаш имкониятидир. Айтиш керакки, модус маъносидаги С. комиклик тури сифатида тушунилган С. билан доим ҳам мувофиқ келмайди. Бу ўринда С. қаҳрамонлик модусининг трансформацияга учраши натижасида ва унинг зидди сифатида пайдо бўлгани (қаҳрамон – аксилқаҳрамон), шунингдек, комиклик С.нинг бош хусусияти эмас, балки унинг учун факультатив ҳодиса эканлигини эсда тутиш лозим. Бундан ташқари, битта асар доирасида турли бадиийлик модуслари қоришиқ ҳолда намоён бўла олади. Агар шулардан келиб чиқилса, мас., А.Қаҳҳорнинг “Сароб” романидаги Саидийга фақат драматик модус эмас, сатирик модус қаҳрамони сифатида ҳам қараш керак. Муаллиф уни инкор қилади, бироқ қаҳрамон эстетик аналогия сифатида ёзувчи учун ўз-ўзини англаш воситаси бўлиб, Саидийнинг йўли нотўғри эканлигини ўзи учун тасдиқлаб олишни хоҳлайди. Табиийки, ўқувчида ҳам худди шу ҳолнинг кечиши кўзда тутилади. Демак, “Сароб”дан трагик ёки фақат драматик катарсисни кутиш ўзини оқламайди, чунки бу ҳолда субъект – объект – ўқувчи бирлигига эришилмайди. “Сароб”нинг баъзан нотўғри талқин ва баҳоларга учрагани асар бадииятининг айни шу хусусияти доим ҳам эътиборга олинмагани билан изоҳланиши мумкин.