Sheʼr tizimi

Sheʼr tizimi – maʼlum oʻlchov prinsipiga asoslangan sheʼriy vazn (oʻlchov)lar tizimi, majmui. Sh.t. sheʼr tuzilishining asosini, uning asosiy qonuniyatlarini belgilab beradi. Har bir xalq sheʼriyatidagi Sh.t. oʻsha xalq tilining oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqadi. Mavjud Sh.t.larining hammasida asosiy oʻlchov birligi sifatida boʻgʻin olingan. Boʻgʻin esa, maʼlumki, turli tillarda turlicha sifatiy va miqdoriy koʻrsatkichlarga ega. Shunga koʻra, jahon xalqlari sheʼriyatida mavjud Sh.t.lari boʻgʻinning miqdori (sillabik Sh.t.), urgʻuli yoki urgʻusizligi (tonik Sh.t.), choʻziq yoki qisqaligi (metrik Sh.t.), baland yoki past talaffuz qilinishi (melodik Sh.t.) kabi jihatlarni oʻlchov asosi qilib oladi. Shuningdek, bir yoʻla ikki jihatni asos qilib olgan Sh.t.lari ham mavjud (sillabo-tonik Sh.t., oʻzbek aruzi). Maʼlumki, ilmiy termin muayyan fan tarmogʻi doirasida faqat bitta tushunchani anglatishi maqsadga muvofiq, biroq amaliyotda bundan koʻp chekiniladi. Shunday hol Sh.t. va vazn terminlarini ishlatishda tez-tez kuzatiladi. Mas., biz aniq bir gʻazal haqida “aruz vaznida yozilgan”, adabiyot tarixi haqida gapiraturib esa “aruz vazni musulmon sharq sheʼriyatida yetakchi mavqeni egallagan” deyaveramiz. Haqiqatda esa konkret gʻazal “aruz vazni”da emas, aruzning “falon vaznida” (ramali musammani maqsur, hazaji musammani mahzuf va h.) yozilgan boʻladi, yaʼni vazn konkret sheʼrda namoyon boʻladigan hodisa, u konkret sheʼrning oʻlchovini bildiradi. Shunga binoan, ikkinchi holda “aruz vazni musulmon sharqi sheʼriyatida yetakchi mavqeni egallagan” deyilganda, “vazn” emas, balki vaznlar sistemasi – Sh.t. nazarda tutilgan. Demak, “vazn” termini ham konkret sheʼrning oʻlchovi (metr) maʼnosida, ham Sh.t. maʼnosida ishlatilmoqda va shu bois terminologik chalkashlik yuzaga kelmoqda. Holbuki, Sh.t. muayyan oʻlchov tamoyiliga asoslangan vaznlar majmui boʻlib, mas., “aruz tizimi” deyilganda, misralarda choʻziq va qisqa hijolarning maʼlum tartibda takrorlanib kelishiga asoslangan Sh.t. tushuniladiki, bu tizim yuzlab konkret vaznlarni oʻz ichiga oladi.

Шеър тизими – маълум ўлчов принципига асосланган шеърий вазн (ўлчов)лар тизими, мажмуи. Ш.т. шеър тузилишининг асосини, унинг асосий қонуниятларини белгилаб беради. Ҳар бир халқ шеъриятидаги Ш.т. ўша халқ тилининг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиқади. Мавжуд Ш.т.ларининг ҳаммасида асосий ўлчов бирлиги сифатида бўғин олинган. Бўғин эса, маълумки, турли тилларда турлича сифатий ва миқдорий кўрсаткичларга эга. Шунга кўра, жаҳон халқлари шеъриятида мавжуд Ш.т.лари бўғиннинг миқдори (силлабик Ш.т.), урғули ёки урғусизлиги (тоник Ш.т.), чўзиқ ёки қисқалиги (метрик Ш.т.), баланд ёки паст талаффуз қилиниши (мелодик Ш.т.) каби жиҳатларни ўлчов асоси қилиб олади. Шунингдек, бир йўла икки жиҳатни асос қилиб олган Ш.т.лари ҳам мавжуд (силлабо-тоник Ш.т., ўзбек арузи). Маълумки, илмий термин муайян фан тармоғи доирасида фақат битта тушунчани англатиши мақсадга мувофиқ, бироқ амалиётда бундан кўп чекинилади. Шундай ҳол Ш.т. ва вазн терминларини ишлатишда тез-тез кузатилади. Мас., биз аниқ бир ғазал ҳақида “аруз вазнида ёзилган”, адабиёт тарихи ҳақида гапиратуриб эса “аруз вазни мусулмон шарқ шеъриятида етакчи мавқени эгаллаган” деяверамиз. Ҳақиқатда эса конкрет ғазал “аруз вазни”да эмас, арузнинг “фалон вазнида” (рамали мусаммани мақсур, ҳазажи мусаммани маҳзуф ва ҳ.) ёзилган бўлади, яъни вазн конкрет шеърда намоён бўладиган ҳодиса, у конкрет шеърнинг ўлчовини билдиради. Шунга биноан, иккинчи ҳолда “аруз вазни мусулмон шарқи шеъриятида етакчи мавқени эгаллаган” дейилганда, “вазн” эмас, балки вазнлар системаси – Ш.т. назарда тутилган. Демак, “вазн” термини ҳам конкрет шеърнинг ўлчови (метр) маъносида, ҳам Ш.т. маъносида ишлатилмоқда ва шу боис терминологик чалкашлик юзага келмоқда. Ҳолбуки, Ш.т. муайян ўлчов тамойилига асосланган вазнлар мажмуи бўлиб, мас., “аруз тизими” дейилганда, мисраларда чўзиқ ва қисқа ҳижоларнинг маълум тартибда такрорланиб келишига асосланган Ш.т. тушуниладики, бу тизим юзлаб конкрет вазнларни ўз ичига олади.